Làng nghề chè truyền thống - giữ nghề xưa, tạo sinh kế mới

Cùng với bảo tồn nếp nghề, người dân và địa phương từng bước đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ, tạo thêm động lực phát triển kinh tế ở nông thôn.

Các làng nghề chè truyền thống góp phần gìn giữ kinh nghiệm sản xuất, tạo việc làm và thu nhập cho người dân.

Gìn giữ bản sắc những vùng chè

Mỗi vùng chè ở Thái Nguyên đều có kinh nghiệm riêng trong lựa chọn giống, chăm sóc cây, thu hái và chế biến sản phẩm. Qua nhiều thế hệ, bí quyết ấy được người làm chè gìn giữ, đúc kết và vận dụng phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu từng địa phương để tạo nên hương vị đặc trưng. Đây cũng là những giá trị văn hóa riêng được lưu giữ trong đời sống cộng đồng.

Ngày 27/10/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2889/QĐ-BVHTTDL, ghi danh “Tri thức trồng và chế biến chè Thái Nguyên” vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể.

Di sản được ghi danh tại 5 địa bàn gồm: Tân Cương, La Bằng, Đồng Hỷ, Vô Tranh và Đồng Phúc. Đây là sự ghi nhận đối với tri thức nghề được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc ghi danh cũng nhấn mạnh vai trò của người dân, những chủ thể trực tiếp thực hành và lưu giữ các kỹ thuật canh tác, chế biến chè truyền thống.

Tại xóm Chính Bình (xã Phú Lương), nghề chè đã trở thành sinh kế gắn bó với nhiều hộ dân. Làng nghề hiện có hơn 90 hộ, với khoảng 70ha chè cho thu hoạch. Được công nhận là làng nghề cuối năm 2014, người dân nơi đây tiếp tục duy trì kinh nghiệm sản xuất truyền thống, đồng thời từng bước cải tiến quy trình chế biến để nâng cao chất lượng sản phẩm.

“Gia đình tôi nhiều đời gắn bó với nghề chè. Những kinh nghiệm từ trồng, chăm sóc và chế biến chè được thế hệ trước truyền lại và gìn giữ đến hôm nay” - ông Nguyễn Văn Vinh, người dân xóm Chính Bình, chia sẻ.

Ở xã Đồng Phúc, nghề làm chè Shan tuyết cũng được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Làng nghề có trên 300ha chè cho thu hoạch, gần 1.000 lao động trực tiếp tham gia trồng và chế biến. Sản phẩm chè Shan tuyết Bằng Phúc đạt OCOP 4 sao, doanh thu của làng nghề trong hai năm gần đây đạt khoảng 31 tỷ đồng.

Những kết quả này cho thấy nghề chè truyền thống đang tạo việc làm, thu nhập và mang lại giá trị kinh tế cho người dân. Để duy trì và phát triển các làng nghề, tỉnh chú trọng nâng cao chất lượng sản phẩm, liên kết sản xuất, tiêu thụ và khai thác lợi thế cảnh quan, văn hóa để phát triển du lịch sinh thái. Qua đó, mở rộng đầu ra cho sản phẩm, tạo thêm thu nhập và giữ gìn những giá trị truyền thống ở các vùng chè.

Đổi mới để nâng cao giá trị sản phẩm

Theo báo cáo về tình hình phát triển làng nghề của tỉnh, Thái Nguyên hiện có 288 làng nghề, trong đó có 264 làng nghề sản xuất, chế biến chè, thu hút hơn 34.000 lao động. Toàn tỉnh hiện có hơn 22.500ha chè, sản lượng chè búp tươi năm 2026 ước đạt 278.000 tấn.

Diện tích chè sản xuất theo tiêu chuẩn GAP và hữu cơ chiếm trên 30%; hơn 200 sản phẩm chè, trà đạt OCOP từ 3 đến 5 sao, trong đó có 6 sản phẩm đạt 5 sao.

Việc ứng dụng máy móc, tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất giúp nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm chè.

Để nâng cao giá trị sản phẩm, các địa phương đang chú trọng cải tạo diện tích chè già cỗi, thay thế bằng giống mới có năng suất, chất lượng cao; khuyến khích người dân áp dụng quy trình sản xuất an toàn và sử dụng máy móc trong chế biến. Qua đó, từng bước nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu của thị trường và tăng sức cạnh tranh cho sản phẩm.

Ông Vũ Văn Phán, Chủ tịch Hội Chè tỉnh, cho biết: Chúng tôi vận động người dân tập trung cải tạo những diện tích chè già cỗi, thay thế bằng các giống chè mới có năng suất, chất lượng cao, đồng thời đẩy mạnh áp dụng các tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất.

Những thay đổi trong sản xuất được thể hiện rõ tại làng nghề chè Minh Thắng, xã Phú Thịnh. Với gần 30ha vùng nguyên liệu, 100% hộ dân tham gia trồng và chế biến chè, làng nghề hiện có khoảng 30 cơ sở chế biến hoạt động thường xuyên. Máy móc giúp giảm sức lao động và nâng cao năng suất, trong khi người làm chè vẫn chú trọng kinh nghiệm chế biến để giữ hương vị sản phẩm.

Người dân cũng từng bước thay thế giống chè cũ bằng các giống có năng suất, chất lượng cao; hơn 20ha chè được đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm. Tổ sản xuất chè VietGAP được thành lập, hướng tới chuẩn hóa quy trình chăm sóc và chế biến. Những năm gần đây, doanh thu từ chè của làng nghề đạt khoảng 11-12 tỷ đồng/năm.

Từ những thay đổi ở từng hộ sản xuất, yêu cầu đặt ra với làng nghề là tạo sự chuyển biến đồng bộ hơn về kỹ thuật, chất lượng và khả năng tiếp cận thị trường. Đây cũng là lý do các chính sách hỗ trợ đào tạo nghề, đầu tư thiết bị, cải thiện hạ tầng và quảng bá sản phẩm có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình duy trì, phát triển làng nghề.

Nghị quyết số 52/2026/NQ-HĐND của HĐND tỉnh quy định hỗ trợ 80% chi phí tổ chức lớp truyền nghề, mức tối đa 25 triệu đồng/lớp. Các làng nghề được hỗ trợ 40 triệu đồng, làng nghề truyền thống được hỗ trợ 50 triệu đồng để đầu tư, nâng cấp hạ tầng và quảng bá.

Chính sách cũng dành hỗ trợ cho cơ sở di dời hoạt động ngành nghề nông thôn ra khỏi khu dân cư theo quy hoạch. Bên cạnh phát triển sản xuất, việc kết nối làng nghề với hoạt động du lịch đang mở thêm hướng khai thác giá trị của cây chè.

Tại các vùng chè như Tân Cương, La Bằng và Đồng Phúc, không gian sản xuất, văn hóa thưởng trà và cảnh quan vùng nguyên liệu có thể trở thành điểm nhấn trong các chương trình du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng. Qua đó, sản phẩm chè có thêm cơ hội tiếp cận du khách, đồng thời người dân có thể phát triển thêm các dịch vụ gắn với nghề truyền thống.

Du khach tham quan, trải nghiệm vùng chè Cầu Đá, xã La Bằng.

Bảo tồn và phát triển nghề chè truyền thống đòi hỏi sự kết hợp giữa gìn giữ tri thức, kinh nghiệm của người làm nghề với đổi mới sản xuất, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.

Khi nghề truyền thống được duy trì, sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường, các làng nghề sẽ có thêm điều kiện phát triển, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và gìn giữ bản sắc văn hóa của các vùng chè Thái Nguyên.