Lào Cai: Diện mạo vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang đổi thay

Phát triển sinh kế, nâng cao thu nhập đang tạo nên những chuyển biến tích cực trong đời sống đồng bào dân tộc thiểu số Lào Cai.

Sau hợp nhất, không gian phát triển của Lào Cai rộng hơn, đồng thời bài toán phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cũng được đặt ra với quy mô lớn hơn. Toàn tỉnh có 34 dân tộc sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 60,9% dân số. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều hiện ở mức 11,43%; riêng trong đồng bào dân tộc thiểu số còn 43.303 hộ nghèo và cận nghèo.

Những con số ấy cho thấy, dù diện mạo vùng cao đã có nhiều đổi thay, hành trình thu hẹp khoảng cách phát triển vẫn còn không ít gian nan. Bởi vậy, điều đáng quan tâm không chỉ là Nhà nước dành bao nhiêu nguồn lực cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, mà quan trọng hơn, nguồn lực ấy đã đi vào cuộc sống như thế nào, người dân được hưởng lợi ra sao và họ có thêm những điều kiện gì để tự mình vươn lên.

Nhìn từ những bản làng hôm nay, câu trả lời đang dần hiện lên qua từng con đường, từng mái nhà và những sinh kế được gây dựng bằng chính bàn tay của người dân.

Khi con đường mở ra, sinh kế cũng mở theo

Hạ tầng từng bước được hoàn thiện, tạo điều kiện kết nối bản làng, thúc đẩy sản xuất và nâng cao đời sống người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số Lào Cai.

Có những con số nếu chỉ nằm trong báo cáo dường như rất khô khan. Nhưng khi trở về với bản làng, phía sau mỗi tỷ lệ phần trăm lại là một phần đời sống đang đổi thay. Giai đoạn 2021 - 2025, Lào Cai đã hoàn thành hoặc vượt 23/32 chỉ tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Tỷ lệ hộ nghèo tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số giảm bình quân 6,36%/năm, vượt mục tiêu Trung ương giao. 100% xã có đường ô tô đến trung tâm được nhựa hóa hoặc bê tông hóa; 98% xã có trạm y tế kiên cố; 99% hộ dân được sử dụng điện lưới quốc gia và các nguồn điện phù hợp; 98,6% hộ được sử dụng nước sinh hoạt hợp vệ sinh. Thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số năm 2025 đạt trên 33 triệu đồng/người, gấp khoảng hai lần so với đầu kỳ.

Đằng sau những con số ấy là sự thay đổi của không gian sống. Một con đường được cứng hóa không chỉ giúp việc đi lại thuận lợi hơn, mà còn rút ngắn đường đến trường của trẻ nhỏ, giúp người bệnh tiếp cận cơ sở y tế dễ dàng hơn, mở thêm cơ hội để nông sản từ bản làng đi ra thị trường. Điện về bản không chỉ thắp sáng những mái nhà mà còn mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, học tập và sản xuất. Nguồn nước hợp vệ sinh cũng không đơn thuần là một chỉ tiêu hạ tầng, mà trực tiếp cải thiện chất lượng sống của từng gia đình. Nhưng hạ tầng chỉ thực sự phát huy giá trị khi từ những điều kiện mới ấy, người dân có thể tạo dựng sinh kế và làm chủ cuộc sống của mình.

Ở thôn Tả Chử, xã Phình Hồ, câu chuyện của chị Hờ Thị Súa cho thấy một cách làm như thế. Sau khi tìm hiểu, học hỏi kinh nghiệm từ nhiều nơi, chị mạnh dạn lựa chọn chăn nuôi dê – vật nuôi phù hợp với điều kiện vùng cao. Từ những bước thử nghiệm ban đầu, đàn dê của gia đình đã phát triển lên gần 100 con, đem lại thu nhập khoảng 100 triệu đồng mỗi năm. Kết hợp thêm chăn nuôi gia cầm, gia đình chị từng bước có điều kiện xây dựng nhà cửa khang trang, chăm lo tốt hơn cho việc học hành của các con.

Giá trị trong câu chuyện của chị Súa không chỉ nằm ở quy mô đàn dê hay con số thu nhập. Đáng chú ý hơn là sự thay đổi trong cách nghĩ, cách làm: từ sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và điều kiện sẵn có sang chủ động học hỏi, lựa chọn vật nuôi phù hợp và tính toán hiệu quả kinh tế.

Tại Phình Hồ, sự chuyển động ấy không chỉ diễn ra trong một gia đình. Tỷ lệ hộ nghèo bình quân giảm 8,8%/năm, thu nhập bình quân đầu người năm 2025 đạt gần 30 triệu đồng. Đằng sau những con số giảm nghèo là những gia đình đang từng bước tìm cho mình hướng đi mới ngay trên mảnh đất quê hương.

Nếu câu chuyện của chị Hờ Thị Súa cho thấy khả năng tìm hướng sinh kế phù hợp với vùng cao thì tại thôn Thái Y, xã Cảm Nhân, chị Vương Thị Thơ lại lựa chọn phát triển chăn nuôi đại gia súc theo hướng hàng hóa.

Từ quy mô hộ gia đình, chị Thơ từng bước mở rộng chuồng trại, hiện nuôi hàng chục con bò. Khi đàn vật nuôi lớn dần, cách chăn nuôi cũng thay đổi. Gia đình chú trọng vệ sinh, khử trùng chuồng trại, tiêm phòng cho vật nuôi để hạn chế dịch bệnh. Tại Cảm Nhân, nhiều hộ có nguồn thu chủ yếu từ chăn nuôi đạt khoảng 50 - 60 triệu đồng mỗi năm.

Từ lựa chọn mô hình phù hợp đến thay đổi phương thức sản xuất, đồng bào vùng cao Lào Cai đang từng bước chủ động tạo sinh kế và nâng cao thu nhập ngay trên quê hương.

Từ Phình Hồ đến Cảm Nhân, điều dễ nhận thấy không chỉ là những đàn vật nuôi nhiều hơn hay thu nhập được cải thiện, mà là một chuyển động trong tư duy sản xuất của người dân. Từ sản xuất nhỏ lẻ đến từng bước tiếp cận sản xuất hàng hóa; từ dựa nhiều vào kinh nghiệm sang chú trọng kỹ thuật; từ chờ đợi hỗ trợ sang chủ động tìm hướng phát triển phù hợp.

Chính sách khi ấy không làm thay người dân. Chính sách tạo ra điểm tựa và mở thêm cơ hội, còn người dân mới là chủ thể biến những cơ hội ấy thành sinh kế, thu nhập và tương lai của gia đình mình.

Không chỉ thoát nghèo, mà phải tạo sức bật vươn lên

Phát triển sinh kế bền vững không chỉ giúp người dân thoát nghèo mà còn tạo nền tảng để chủ động sản xuất, nâng cao thu nhập và vươn lên bằng chính nội lực của mình.

Nhìn lại Chương trình 1719 giai đoạn 2021 - 2025 theo phạm vi tỉnh Lào Cai sau hợp nhất, tổng kế hoạch vốn ngân sách Trung ương giao hơn 6.309 tỷ đồng. Tính đến ngày 31/1/2026, tỉnh đã giải ngân hơn 5.329 tỷ đồng, đạt 84,47% kế hoạch vốn Trung ương giao cho cả giai đoạn.

Hàng nghìn tỷ đồng ấy khi trở về với cơ sở không còn đơn thuần là những con số ngân sách. Đó là những công trình hạ tầng, những dự án hỗ trợ sản xuất, sinh kế và các chính sách về giáo dục, y tế, nhà ở, nước sinh hoạt… từng bước góp phần cải thiện điều kiện sống của đồng bào.

Nhưng bước sang một giai đoạn phát triển mới, câu chuyện không thể chỉ dừng ở việc “có chính sách” hay “được hỗ trợ”.

Một con đường có thể được hoàn thành trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng để con đường ấy thực sự mang lại giá trị còn cần sản xuất hàng hóa, thị trường và khả năng kết nối. Một cây giống, con giống có thể giúp hộ nghèo có thêm nguồn lực ban đầu, nhưng để trở thành sinh kế bền vững còn cần kiến thức, kỹ thuật và đầu ra. Một ngôi trường khang trang là điều kiện quan trọng, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là để trẻ em vùng cao được học tập đầy đủ và có thêm cơ hội lựa chọn tương lai.

Bởi vậy, giảm nghèo bền vững không thể chỉ tính bằng số hộ ra khỏi danh sách nghèo trong một năm. Điều quan trọng hơn là sau khi thoát nghèo, người dân có đủ khả năng duy trì sinh kế, nâng cao thu nhập và hạn chế nguy cơ tái nghèo trước những biến động của cuộc sống hay không.

Đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với cách tiếp cận chính sách trong giai đoạn mới: chuyển mạnh từ hỗ trợ sang kiến tạo cơ hội phát triển. Người dân cần vốn, nhưng cũng cần kiến thức để sử dụng vốn hiệu quả; cần cây, con giống nhưng đồng thời cần kỹ thuật và thị trường; cần đường giao thông nhưng cũng cần những sản phẩm đủ sức đi theo con đường ấy ra khỏi bản làng.

Ở một vùng đất giàu bản sắc như Lào Cai, văn hóa cũng là một nguồn lực không thể đứng ngoài hành trình phát triển. Những tri thức bản địa, nghề truyền thống, nông sản đặc hữu, cảnh quan cùng đời sống văn hóa phong phú của cộng đồng các dân tộc, nếu được gìn giữ và khai thác phù hợp, có thể tạo thêm sinh kế thông qua du lịch, dịch vụ, thương mại và những sản phẩm mang dấu ấn riêng của từng vùng đất.

Nhưng dù nguồn lực đến từ đâu, người dân vẫn phải được đặt ở vị trí trung tâm. Không một chương trình giảm nghèo nào có thể thực sự bền vững nếu đồng bào chỉ đứng ở vị trí người nhận hỗ trợ. Khi người dân được tham gia, được lựa chọn sinh kế phù hợp, được trang bị kiến thức và có cơ hội tiếp cận thị trường, nguồn lực của Nhà nước mới có thể tạo ra sức bật từ bên trong cộng đồng.

Sau hợp nhất, Lào Cai có một không gian phát triển rộng lớn hơn, đồng thời cũng mang trên mình trách nhiệm lớn hơn đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Khi đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 60,9% dân số toàn tỉnh, phát triển vùng cao không còn là câu chuyện riêng của một khu vực, mà là một phần quan trọng trong bài toán phát triển chung của Lào Cai.

Những con số về giảm nghèo, những tuyến đường được mở, những mái nhà mới hay những mô hình sinh kế ngày càng hiệu quả đều đáng trân trọng. Nhưng thước đo cuối cùng của chính sách vẫn phải là chất lượng cuộc sống và khả năng tự vươn lên của người dân.

Bởi sau mỗi con đường được mở, điều đáng chờ đợi không chỉ là những chuyến xe có thể vào bản, mà là nông sản có thể đi ra. Sau mỗi mô hình sinh kế được hỗ trợ, điều đáng quý không chỉ là một hộ dân có thêm cây giống, con giống, mà từ đó họ có thể gây dựng một nguồn sống ổn định. Và sau mỗi đồng vốn Nhà nước đầu tư, điều quan trọng nhất vẫn là nguồn lực ấy có thể khơi dậy nội lực của người dân và cộng đồng.

Từ những đổi thay đang hiện hữu ở Phình Hồ, Cảm Nhân và nhiều bản làng khác, hành trình đưa chính sách đến với đồng bào vùng cao Lào Cai đang bước sang một yêu cầu mới: không chỉ giúp người dân vượt qua khó khăn, mà phải mở thêm cơ hội để họ tự tin bước tiếp.

Khi chính sách tạo được cơ hội, pháp luật củng cố được niềm tin và chính người dân trở thành chủ thể của sự phát triển, những đổi thay ở vùng cao sẽ không chỉ được ghi bằng những con số giảm nghèo, mà còn được viết bằng cuộc sống ngày một đủ đầy hơn, bằng những bản làng có sức sống mới và bằng khát vọng vươn lên ngay trên chính quê hương mình.