'Lật từng tấc đất, ngọn cỏ, kỷ vật úa màu... gọi tên các anh'

Ông Trần Văn Phúc nghiên cứu hồ sơ về các đồng đội liệt sĩ.

LTS: Hưởng ứng “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), Báo Giáo dục và Thời đại thực hiện loạt bài: Hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ: "Lật từng tấc đất, ngọn cỏ, kỷ vật úa màu... gọi tên các anh".

Kỳ 1: 'Bản đồ ký ức' của người cựu binh và hành trình tìm kiếm hài cốt đồng đội

Gần 20 năm, cựu chiến binh Trần Văn Phúc (phường Vinh Lộc, Nghệ An) lần theo những mảnh ký ức chiến trường, quy tập hài cốt đồng đội về với đất mẹ.

Ký ức bi tráng nơi cao điểm 174

Những ngày tháng 7, trong căn nhà nhỏ tại phường Vinh Lộc (Nghệ An), cựu chiến binh Trần Văn Phúc (SN 1956) cặm cụi bên chiếc bàn gỗ với nhiều kỷ vật úa màu thời gian, những tập hồ sơ chằng chịt nét chữ.

Những trang hồ sơ ấy không chỉ là tài liệu, mà còn là nhịp cầu nối liền quá khứ và hiện tại, đánh thức trong ông ký ức bi tráng về những người đồng đội ngã xuống từ nửa thế kỷ trước. Gần 20 năm qua, ông Phúc miệt mài lần theo từng manh mối, góp phần tìm thấy 14 hài cốt liệt sĩ.

Năm 1974, chàng thanh niên Trần Văn Phúc đang học lớp 9 phải gác lại giấc mơ đèn sách, cùng lớp lớp thanh niên xứ Nghệ hừng hực khí thế lên đường nhập ngũ.

Sau gần 2 tháng huấn luyện tân binh với những bài tập gian khổ, ông Phúc được biên chế về Trung đoàn 141, Sư đoàn 3 Sao Vàng, Quân khu 5.

Không lâu sau, ông tiếp tục được điều động về Đại đội Công binh 15, nhận nhiệm vụ chốt giữ và bảo vệ Cao điểm 174, đóng tại xã Ân Mỹ, huyện Hoài Ân, Bình Định cũ (nay là xã Ân Hảo, Gia Lai).

Đội quy tập tìm thấy cửa địa đạo tại cao điểm 174.

Trong ký ức của ông Phúc, cao điểm 174 là yết hầu chiến lược đặc biệt quan trọng. Phía nào làm chủ được cao điểm này sẽ nắm giữ lợi thế vô cùng lớn trên chiến trường. Chính vì thế, quân ta và địch đều quyết tâm giành giật từng tấc đất ở đây bằng mọi giá.

Để bám trụ và chiến đấu lâu dài, quân ta tận dụng địa thế, xây dựng hệ thống công sự, chiến hào vô cùng kiên cố. Trong đó, đặc biệt phải kể đến địa đạo 174 bí mật nằm sâu trong lòng đất, có chiều dài hơn 30m.

Đêm ngày 1, rạng sáng 2/1/1975, địch mở cuộc tiến công quy mô lớn với hỏa lực áp đảo nhằm đánh chiếm bằng được cao điểm 174. Tiếng bom đạn, tiếng máy bay gầm thét, những trận mưa bom bão đạn khiến nhiều công sự bị san phẳng, quân ta tổn thất nặng nề.

Khoảng 11h trưa cùng ngày, bom đạn dội xuống làm cửa địa đạo phía Bắc đổ sập. Ít lâu sau, cửa hầm phía Nam cũng bị địch tràn lên áp sát. Trong thế giằng co, địch ném lựu đạn xuống hầm, rồi dùng bao cát lấp kín hoàn toàn lối ra.

"Anh em trong địa đạo vẫn cố liên lạc với đơn vị bên ngoài. Trung đoàn nhiều lần tổ chức phản công nhưng đều không thành. Chúng tôi cố giữ liên lạc với các đồng đội trong nhiều ngày, tuy nhiên, đến ngày thứ 6 thì tín hiệu hoàn toàn mất hẳn. Trung đoàn buộc phải rút quân về phía Nam sông An Lão", ông Phúc nhớ lại.

Những kỷ vật chiến tranh được ông Phúc giữ làm kỷ niệm.

Món nợ ân tình và cuộc đoàn tụ đẫm nước mắt

Sau ngày đất nước giải phóng, ông Phúc làm nhiệm vụ rà phá bom mìn tại Hoài Ân. Năm 1979, Trung đoàn 141 hành quân ra mặt trận Lạng Sơn, ông Phúc cùng đồng đội tiếp tục chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.

Đến năm 1988, ông được chuyển ngành, làm công nhân Công ty Vật liệu chất đốt Nghệ An và nghỉ hưu năm 2006. Thế nhưng, trong sâu thẳm tâm hồn ông, cuộc chiến vẫn chưa kết thúc chừng nào những người anh em sinh tử năm xưa vẫn còn nằm lại giữa rừng sâu núi thẳm.

Năm 2008, người cựu binh lặn lội tìm đến trụ sở Sư đoàn 3 Sao Vàng, xin tra cứu hồ sơ của những liệt sĩ từng chung chiến hào. Khi cầm trên tay bản danh sách dài những cái tên quen thuộc, trái tim ông thắt lại bởi quá nhiều đồng đội hy sinh tại cao điểm 174 vẫn nằm lại dưới lớp đất lạnh, chưa tìm thấy hài cốt.

Ông lặng lẽ ghi chép từng dòng địa chỉ, quê quán, rồi kiên trì ngồi bên chiếc điện thoại, gọi đi khắp các tổng đài, liên hệ với từng cấp chính quyền địa phương trên cả nước để tìm kiếm thân nhân các liệt sĩ.

"Phần lớn đồng đội hy sinh khi chưa lập gia đình, bố mẹ giờ đều già yếu hoặc qua đời. Có trường hợp tôi phải dò hỏi rất lâu mới tìm được người thân", ông Phúc nói.

Năm 2009, người cựu binh này quyết định trở lại chiến trường xưa ở Hoài Ân. Hành trang mang theo là một tấm bản đồ đặc biệt, được phác họa từ chính trí nhớ và ký ức in hằn sâu đậm suốt mấy chục năm.

Điều khiến ông vui sướng là khu vực đồi Vệ Binh, nơi ông đinh ninh có 2 người đồng đội đang nằm lại, vẫn giữ nguyên vẹn nét hoang sơ, chưa bị tác động bởi quá trình phát triển kinh tế.

Di vật của các liệt sĩ được đội quy tập tìm thấy tại cao điểm 174.

Tháng 5/2009, cùng gia đình liệt sĩ và sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, ông Phúc tổ chức tìm kiếm. Sau hơn 2 ngày, 2 bộ hài cốt của liệt sĩ Đỗ Công Phan (quê Thái Bình cũ) và Đỗ Văn Bản (quê Hải Phòng) được phát hiện tại căn hầm bị pháo đánh sập.

Ngày đón anh trai về với quê cha đất tổ, bà Đỗ Thị Gái (em gái liệt sĩ Đỗ Công Phan, trú tại Hà Nội) bật khóc nức nở. Hàng chục năm trời mòn mỏi tìm kiếm trong vô vọng, cuối cùng gia đình cũng được đoàn tụ với người liệt sĩ anh hùng.

Nối tiếp thành công ấy, năm 2010, ông tìm thấy hài cốt liệt sĩ Khương Đình Đại (quê Hải Dương). Năm 2012, nhân dịp về dự lễ kỷ niệm giải phóng Hoài Ân, ông tiếp tục hỗ trợ quy tập thêm 2 hài cốt liệt sĩ cùng quê hương Nghệ An.

Tuy nhiên, nỗi day dứt lớn nhất, ngọn lửa âm ỉ nhất trong lòng ông suốt bao năm qua vẫn là địa đạo 174. Nơi đó, ông biết chắc chắn có rất nhiều đồng đội vẫn đang chìm trong bóng tối.

Năm 2024, sau những nỗ lực phân tích thực địa, ông Phúc xác định được chính xác vị trí của địa đạo. Không chần chừ, ông làm đơn đề nghị các cơ quan chức năng địa phương tổ chức quy tập.

Tháng 4/2024, ông Phúc được mời trực tiếp phối hợp cùng đội quy tập trở lại hiện trường. cao điểm 174 năm xưa giờ được phủ kín bởi những đồi keo xanh ngút ngàn. Việc xác định chính xác vị trí địa đạo mất rất nhiều thời gian.

"Khi đào xuống khoảng 50cm, đội quy tập phát hiện một quả mìn. Mọi người nhận định tìm đúng cửa địa đạo phía Nam. Đào sâu hơn 1m thì xuất hiện những mảnh xương, dây lưng, dép cao su... Cả đội vừa khóc vừa mừng vì biết rằng cuối cùng cũng tìm được đồng đội", người cựu binh xúc động kể.

Ngay tại khu vực cửa hầm, 2 bộ hài cốt được phát hiện. Sau gần 20 ngày tiếp tục khai quật trong lòng địa đạo 174, đội quy tập lần lượt tìm thấy thêm 7 hài cốt liệt sĩ.

"Tôi còn sống đến hôm nay cũng nhờ một phần sự hy sinh của đồng đội. Tôi luôn nghĩ mình mang món nợ ân tình với họ. Tôi chỉ mong góp chút sức để đưa các anh trở về với gia đình”, ông Phúc trải lòng.

Chiến tranh lùi xa, hành trình của người cựu chiến binh Trần Văn Phúc trở thành bản hùng ca bất diệt về tình đồng chí, đồng đội. Giữa tháng 7 tri ân, những con người như ông thắp lên một ngọn nến sáng rực rỡ, nhắc nhở thế hệ hôm nay về cái giá của hòa bình và đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.

Lãnh đạo Chính phủ, Quân khu 4 và tỉnh Nghệ An an táng liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh trên đất nước bạn Lào, được quy tập trong mùa khô 2025 - 2026.

(Còn nữa)...