Lấy trẻ em làm trung tâm, chỉ nhận nuôi khi thực sự vì lợi ích tốt nhất của trẻ

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì phiên họp

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp

Bổ sung quy định cấm nhận con nuôi đối với một số đối tượng

Trình bày tóm tắt Tờ trình dự án Luật, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự thảo Luật gồm 4 chương, 30 điều, sửa đổi 23 điều, bổ sung 7 điều, lược bỏ 29 điều, giảm 22 điều so với Luật hiện hành.

Dự thảo Luật quy định điều kiện của người được nhận làm con nuôi phải là trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt (trừ trường hợp nuôi con nuôi trong phạm vi gia đình) để bảo đảm chỉ những trẻ em không có cơ hội sống trong gia đình gốc mới được giải quyết cho làm con nuôi, tôn trọng quyền của trẻ em được sống cùng cha, mẹ đẻ, không tách trẻ em khỏi gia đình gốc một cách không cần thiết.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày tóm tắt Tờ trình dự án Luật

Dự thảo Luật bổ sung quy định cấm nhận con nuôi đối với người đã bị kết án phạt tù nhưng được hưởng án treo; sửa đổi quy định cấm nhận con nuôi đối với người chưa được xóa án tích thành người đã từng bị kết án về một trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người; tội loạn luân; tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình; tội dụ dỗ, ép buộc hoặc chứa chấp người dưới 18 tuổi phạm pháp; các tội phạm về ma túy. Quy định này nhằm bảo đảm con nuôi được sống trong môi trường gia đình an toàn, lành mạnh.

Trình bày Báo cáo thẩm tra sơ bộ, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu nêu rõ, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Nuôi con nuôi, nhất trí phạm vi sửa đổi, bổ sung và thấy rằng nội dung của dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng; đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp, cơ bản bảo đảm tính thống nhất với hệ thống pháp luật.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày Báo cáo thẩm tra sơ bộ

Về điều kiện nhận con nuôi, Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành với quy định của dự thảo Luật. Để tiếp tục hoàn thiện quy định này, Thường trực Ủy ban đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, rà soát các quy định có liên quan của dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) về các loại tội phạm, đánh giá, cân nhắc kỹ lưỡng để xác định chính xác, đầy đủ các trường hợp không được nhận con nuôi, tránh việc bỏ sót các loại tội phạm có thể ảnh hưởng đến lợi ích của con nuôi.

Đồng thời, nghiên cứu, cân nhắc kỹ các trường hợp cá nhân đã từng bị kết án về các tội phạm trong nhóm các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người nhưng người phạm tội thực hiện xuất phát từ yếu tố khách quan, không có lỗi cố ý hoặc có lỗi cố ý gián tiếp, vô ý với hậu quả mà không phải từ ý muốn chủ quan của người đó hoặc tính chất, mức độ của hành vi phạm tội của cá nhân không thực sự đe dọa đến môi trường sống lành mạnh của trẻ em có thể được nhận con nuôi nhằm bảo đảm tính nhân văn của quy định.

Thường trực Ủy ban cũng đề nghị cân nhắc loại trừ trường hợp người đang chấp hành án phạt tù được tha tù trước hạn có điều kiện được nhận con nuôi do một cá nhân đang chấp hành án phạt tù được tha tù trước thời hạn có điều kiện có thể phải quay lại chấp hành tiếp hình phạt tù còn lại. Trong trường hợp này, nếu người đó đã nhận con nuôi thì mục đích nuôi con nuôi sẽ không đạt được.

Siết chặt điều kiện giải quyết nuôi con nuôi

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá cao Bộ Tư pháp đã soạn thảo dự án Luật rất tích cực, khẩn trương; Ủy ban Pháp luật và Tư pháp thẩm tra rất trách nhiệm, kỹ lưỡng.

Theo Chủ tịch Quốc hội, mục tiêu xuyên suốt của dự án Luật là phải đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm; thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em; ưu tiên giữ trẻ trong gia đình gốc; nội luật hóa Công ước La Hay năm 1993 về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôi con nuôi quốc tế; đẩy mạnh phân cấp, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số trong điều kiện hiện nay.

Chủ tịch Quốc hội đề cập tới 3 chính sách cần quan tâm.

Một là, siết chặt điều kiện giải quyết nuôi con nuôi, đây là điểm cốt lõi nhất. Người được nhận làm con nuôi phải là trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt theo Luật Trẻ em, trừ trường hợp nuôi con nuôi trong phạm vi gia đình, chỉ khi không còn cơ hội sống bền vững trong gia đình gốc mới được xem xét.

Các đại biểu dự phiên họp

Người nhận con nuôi ít nhất là 20 tuổi và nhiều nhất là 50 tuổi; có thể linh hoạt hơn 50 tuổi vì lợi ích tốt nhất của trẻ; cấm người đang bị kết án phạt tù kể cả án treo; phải là người độc thân hoặc cặp vợ chồng được công nhận theo pháp luật Việt Nam, trừ nhận con riêng.

Về ghép trẻ bởi cơ quan có thẩm quyền là UBND cấp xã đối với cả nuôi con nuôi trong nước và có yếu tố nước ngoài, cơ quan chủ động lựa chọn gia đình phù hợp thay vì để người nhận trẻ tự tìm trẻ; bổ sung xác nhận điều kiện cả hai bên; quy định rõ về giới thiệu trẻ, hệ quả pháp lý, căn cứ chấm dứt và thu hồi, hủy bỏ quyết định nuôi con nuôi.

Chủ tịch Quốc hội nhận thấy, điểm tích cực là đã có bước tiến so với Luật Nuôi con nuôi năm 2010. Nguyên tắc là ưu tiên gia đình gốc và chỉ cho nhận con nuôi khi thực sự cần thiết, phù hợp với luật pháp quốc tế; ghép trẻ chính thức hóa sẽ giảm mạnh nguy cơ thuận ngầm, môi giới mua bán trẻ em dưới hình thức nuôi con nuôi.

Chủ tịch Quốc hội cũng nêu rõ, khoảng cách tối đa 50 tuổi có thể hạn chế một số trường hợp thực sự phù hợp: ông bà khỏe mạnh nhận cháu, người lớn tuổi có điều kiện tốt. Do đó, cần quy định rõ tiêu chí lợi ích tốt nhất để tránh áp dụng cứng nhắc. Giao ghép trẻ cho UBND cấp xã thì cần năng lực chuyên môn cao, nếu không có hướng dẫn chi tiết, đào tạo, giám sát sẽ dễ phát sinh tiêu cực mới hoặc chậm trễ. Việc mở rộng, siết đối tượng trẻ em cần cân bằng, nếu quá hẹp sẽ bỏ sót trẻ cần bảo vệ, còn quá rộng sẽ dẫn đến tách trẻ khỏi gia đình gốc không cần thiết.

Các đại biểu dự phiên họp

Chủ tịch Quốc hội đề nghị, cần quan tâm bổ sung tiêu chí đánh giá hoàn cảnh đặc biệt cụ thể, có thể là sự tham gia của nhân viên công tác xã hội; quy định rõ quy trình khiếu nại khi không được ghép; nghiên cứu thêm kinh nghiệm áp dụng của một số nước để thiết kế linh hoạt hơn.

Hai là, phát triển cộng đồng xã hội, nâng chất lượng giám sát nhận con nuôi.

Dự thảo Luật huy động công chức, viên chức, người lao động làm công tác xã hội tham gia hỗ trợ giải quyết việc làm, theo dõi tình hình phát triển của trẻ em sau khi được nhận làm con nuôi.

Cho rằng, điểm yếu cố hữu của Luật năm 2010 là thiếu theo dõi sau nhận con nuôi, Chủ tịch Quốc hội đánh giá, đưa công tác xã hội vào là cần thiết để phát hiện sớm việc bạo lực, bỏ rơi, suy dinh dưỡng hoặc xung đột sau nhận con nuôi.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị, quy định cần bắt buộc đánh giá định kỳ 6 tháng, 1 năm, sau đó định kỳ báo cáo gửi cơ quan quản lý; xây dựng mạng lưới cộng tác viên xã hội chuyên về nuôi con nuôi, kết nối với hệ thống trợ giúp xã hội hiện hành.

Ba là, phải cải cách thủ tục hành chính, phân cấp và chuyển đổi số. Cụ thể, phân cấp từ Bộ Tư pháp xuống UBND cấp tỉnh xác nhận công dân Việt Nam đủ điều kiện nhận trẻ nước ngoài làm con nuôi; cho phép nộp hồ sơ nuôi con nuôi trong nước không phụ thuộc địa giới hành chính; ứng dụng dữ liệu sẵn có, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về nuôi con nuôi; xác định Bộ Tư pháp là cơ quan của Trung ương theo Công ước La Hay.

Qua đó, giảm phiền hà cho người dân, tăng tính minh bạch. Cơ sở dữ liệu cũng là công cụ quan trọng để chống trùng lặp, theo dõi xuyên suốt, thực hiện quyền được biết nguồn gốc của con nuôi.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị, cần bổ sung quyền được biết về nguồn gốc con nuôi; nghiêm cấm sử dụng mạng xã hội, nền tảng điện tử để môi giới, quảng cáo, kết nối nhận con nuôi trái pháp luật; cho phép yêu cầu giám định ADN khi có nghi ngờ về nguồn gốc hoặc quan hệ thân thích; làm rõ hệ quả pháp lý, quan hệ với cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, thừa kế theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự.

“Tư duy là phải lấy trẻ em làm trung tâm, chuyển từ tạo điều kiện nhận con nuôi sang chỉ nhận nuôi khi thực sự vì lợi ích tốt nhất của trẻ em và không có giải pháp nào khác trong gia đình gốc. Đây là điều tiến bộ trong 15 năm thi hành Luật Nuôi con nuôi 2010”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Mặt khác, Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý các thách thức: năng lực thực thi ở cấp xã, cơ sở, đặc biệt là ghép trẻ, công tác xã hội còn hạn chế; cân bằng giữa siết chặt, chống tiêu cực và tạo điều kiện hợp lý cho các trường hợp chính đáng; đồng bộ với Luật Trẻ em, Luật Hôn nhân và gia đình, Bộ luật Dân sự và các cam kết quốc tế.

Chủ tịch Quốc hội yêu cầu, phải phân tích và quy định rõ, lượng hóa tiêu chí lợi ích tốt nhất của trẻ em và hoàn cảnh đặc biệt; đầu tư nguồn lực đào tạo cho mạng lưới cộng tác viên công tác xã hội và cơ quan thực hiện ghép trẻ; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia liên thông, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin nguồn gốc của con nuôi khi đủ tuổi; bổ sung chế tài mạnh đối với hành vi môi giới trái phép trên không gian mạng; có điều khoản chuyển tiếp rõ ràng và lộ trình triển khai, phân cấp.