Lễ cúng thần Nam Hải

Mỗi năm, vào ngày 20 tháng Chạp, khi gió nồm bắt đầu thổi nhẹ ngoài khơi, người dân lại tề tựu về lăng vạn để tri ân đức Ngư Ông, gửi gắm khát vọng bình an, no đủ.

Từ nghi lễ truyền thống ấy, một không gian văn hóa đặc sắc được gìn giữ, phản chiếu mối quan hệ hài hòa giữa con người - biển cả - cộng đồng, làm nên bản sắc riêng của cư dân vùng biển Quảng Ngãi.

Nghi lễ cúng thần Nam Hải tại lăng vạn Nước Ngọt Thanh Thủy

Nơi gửi gắm niềm tin của làng biển

Theo các bậc cao niên ở xóm Hòa Hải, thôn Thanh Thủy, cách đây hơn 300 năm, cá Ông lần đầu tiên “lụy bờ” tại vùng đất này. Nhận thấy đó là điềm linh thiêng, người dân đã đem xác Ông chôn cất trang trọng trong vạn. Sau ba năm, di cốt được cải táng, đặt vào quách gỗ và đưa vào thờ tự. Đến nay, trong lăng vạn vẫn còn lưu giữ hai bộ di cốt của ông Nam Hải và bà Nam Hải. Từ sự kiện ấy, tục tế cá Ông tại lăng vạn Nước Ngọt chính thức hình thành và được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Tên gọi lăng vạn Nước Ngọt cũng gắn liền với một truyền tích được lưu truyền trong dân gian. Tương truyền, cách đây hàng trăm năm, vua cùng đoàn tùy tùng từng dừng chân nghỉ tại đây. Do không có nước ngọt để dùng, nhà vua đã truyền lệnh cho binh lính đào giếng. Từ đó, nguồn nước mát lành được phát hiện, và nơi này mang tên lăng vạn Nước Ngọt Thanh Thủy. “Thanh” là trong, “Thủy” là nước - hàm ý nguồn nước trong lành, tinh khiết.

Kế thừa nghi lễ của cha ông, hằng năm đúng ngày 20 tháng Chạp âm lịch, người dân Thanh Thủy long trọng tổ chức giỗ cá Ông, cá Bà tại lăng vạn. Không chỉ người dân trong thôn, trong xã mà bà con ngư dân từ nhiều vùng lân cận cũng về tham dự, thành tâm cầu mong Nam Hải Đại tướng quân phù hộ cho những chuyến ra khơi thuận buồm xuôi gió.

Ông Lê Giỏi (62 tuổi), chủ vạn Nước Ngọt cho biết: Lễ cúng cá Ông được thực hiện rất nghiêm cẩn. Chủ tế tiến hành đầy đủ các nghi thức truyền thống, tư văn đọc văn tế ca ngợi công đức của thần Nam Hải - đấng thiêng liêng đã nhiều lần cứu giúp ngư dân vượt qua hoạn nạn giữa biển khơi.

Làn điệu Bả trạo tái hiện đời sống vạn chài, những hiểm nguy trước sóng gió và sự che chở của thần Nam Hải

Tín ngưỡng thờ cá Ông - niềm tin giữa trùng khơi

Mưu sinh trên những con thuyền mỏng manh giữa trùng khơi, niềm tin vào đức Ngư Ông đã trở thành điểm tựa tinh thần cho cư dân ven biển Quảng Ngãi suốt hàng trăm năm qua. Loài cá khổng lồ của đại dương, trong tâm thức dân gian, mang sức mạnh huyền bí, hiền từ và độ lượng.

Với ngư dân Nguyễn Văn Tiến (55 tuổi), lễ cúng cá Ông là sự kiện không thể thiếu trong cuộc đời gắn liền với con sóng, ngọn gió. “Chưa năm nào tôi vắng mặt lễ cúng Ông. Ngư dân chúng tôi tin rằng, làng biển nào thờ cúng thần Nam Hải chu đáo thì cả năm yên lành, ra khơi gặp lộc. Trước mỗi chuyến biển, bà con đều đến lăng vạn thắp hương xin Ông, Bà phù hộ bình an, hải sản đầy khoang”, ông Tiến chia sẻ.

Theo truyền thuyết dân gian, thuở xa xưa, nhiều ngư dân gặp nạn trên biển đã được cá Voi che chở, đưa vào bờ an toàn. Từ đó, loài cá này được tôn kính gọi là cá Ông hay thần Nam Hải. Dọc bờ biển Quảng Ngãi hiện còn hàng chục lăng vạn có tuổi đời hàng trăm năm. Nơi nào có lăng vạn, nơi ấy được xem là vùng đất “có duyên lành” - nơi Ông từng lụy bờ, nghỉ ngơi.

Đối với cư dân miền biển, cá Ông lụy vào đâu thì nơi đó gặp may mắn, mùa màng bội thu, biển yên sóng lặng. Vì thế, mỗi lần cá Ông lụy bờ là sự kiện trọng đại của cả một vùng. Lễ an táng được tổ chức trang nghiêm theo nghi thức truyền thống, với nhạc bát âm, đại cổ, tiểu cổ; có ban nghi lễ gồm tư văn, tư lễ đọc văn tế. Dân làng cử một bô lão uy tín làm người để tang cho cá Ông, thể hiện sự kính trọng như với người thân trong gia đình.

Sau phần nghi lễ chính, đội gươm, chèo làng chài biểu diễn múa hát Bả trạo - một hình thức diễn xướng dân gian đặc trưng. Những làn điệu tái hiện đời sống vạn chài, những hiểm nguy trước sóng gió và sự che chở của thần Nam Hải. Qua đó, góp phần gắn kết cộng đồng, nhắc nhớ về hành trình khai phá, lập nghiệp của cư dân Việt trên vùng đất ven biển.

Theo Nhà nghiên cứu văn hóa Cao Văn Chư, nguyên Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi: Cá Ông chính là cá Voi - loài vật được người dân thần thánh hóa thành thần Nam Hải, vị thần hộ mệnh của ngư dân. Tín ngưỡng thờ cá Ông xuất hiện rộng khắp ven biển Việt Nam, bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cá của người Việt cổ, được củng cố mạnh mẽ dưới triều Nguyễn thông qua các sắc phong của triều đình.

Hiện nay, lăng vạn Nước Ngọt Thanh Thủy vẫn lưu giữ nhiều bút tích Hán Nôm quý giá. Nổi bật là bảng hiệu treo trang trọng ở gian giữa với bốn chữ “Hải ốc tàng linh” - nghĩa là “Nơi chứa đựng nhiều điều linh hiển từ bao đời”. Trên các cột lăng khắc liễn đối ca ngợi cảnh sắc, lịch sử hình thành của lăng vạn. Đặc biệt, nơi đây còn bảo tồn sáu bản sắc phong của năm vị vua, từ Minh Mạng đến Khải Định.

NHƯ ĐỒNG