Lễ hội Cúng máng nước: Gửi gắm tinh thần biết ơn thiên nhiên đến du khách

Ngày 25/10 tại Khu dân cư Bằng La, thôn Tak Xoai, xã Trà Leng, TP Đà Nẵng, Bảo tàng Đà Nẵng phối hợp UBND xã Trà Leng phục dựng Lễ hội Cúng máng nước của người M’Nông nhằm bảo tồn, tôn vinh và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số.

Ông Hồ Văn Vân, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Leng, Phó Trưởng Ban tổ chức lễ hội, cho biết nguồn nước có ý nghĩa thiết yếu trong sản xuất, gắn bó mật thiết với không gian cư trú, đời sống tinh thần, tín ngưỡng và phong tục truyền thống của người M’Nông.

Các nghi thức được gìn giữ trong ký ức cộng đồng, việc phục dựng nhằm kết nối sự trao truyền giữa các già làng với thế hệ trẻ, giáo dục lòng biết ơn thiên nhiên. Ảnh: Khánh Ly.

Trong đó, Lễ cúng máng nước là một nghi lễ có ý nghĩa đặc biệt, thể hiện lòng biết ơn thiên nhiên, thần linh đã ban nguồn nước cho cộng đồng; đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, buôn làng bình an, mọi người mạnh khỏe, đoàn kết và ấm no.

Tuy nhiên, trước những thay đổi của xã hội, việc thực hành và trao truyền nghi lễ này gặp những khó khăn.

Dù vẫn còn một số hộ gia đình duy trì thực hành nghi lễ, nhưng chưa thường xuyên, chưa tạo thành hoạt động văn hóa có tính cộng đồng rộng rãi như trước.

Một số giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ dần mai một nếu không được quan tâm bảo tồn và phát huy kịp thời.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, cho biết việc phục dựng Lễ cúng máng nước là hoạt động thiết thực nhằm phát huy giá trị di sản truyền thống gắn với phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, cụ thể hóa định hướng phát triển văn hóa của TP Đà Nẵng, trong đó chú trọng gìn giữ bản sắc dân tộc, nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng trong bảo tồn di sản, phù hợp với Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026–2035, giai đoạn 1 (2026–2030).

Phục dựng các hạng mục lễ cúng máng nước, từ máng dẫn nước truyền thống, cây nêu đến nhà truyền thống và không gian cảnh quan xung quanh. Ảnh: Khánh Ly.

Trong ngày 25/10, Lễ hội Cúng máng nước Trà Leng tái hiện trọn vẹn không gian và trình tự nghi lễ truyền thống; phát huy vai trò chủ thể của nghệ nhân, già làng, trưởng thôn, người có uy tín và cộng đồng M’Nông trong việc trực tiếp thực hành, nghiên cứu và truyền dạy bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ.

Các hoạt động bày tỏ lòng biết ơn, sự tưởng nhớ sâu sắc đối với tổ tiên và những người đã ngã xuống trên mảnh đất Trà Leng; cầu mong các vị thần linh che chở cho dân làng bình an, mùa màng tươi tốt, thóc lúa đầy kho, dân làng đoàn kết.

Việc phục dựng được tổ chức trong không gian văn hóa liên hoàn gồm:

Không gian Thượng nguồn: thực hiện nghi thức cúng tạ ơn Thượng nguồn và các hoạt động nghi lễ cầu mong các đấng thiêng liêng che chở cho nguồn nước.

Cây nêu với những biểu tượng thể hiện lòng biết ơn thiên nhiên, cùng các hoạt động đời sống cộng đồng lan tỏa những giá trị văn hóa. Ảnh: Khánh Ly.

Không gian dòng chảy và máng nước: tuyến dẫn nước từ Thượng nguồn về Hạ nguồn, trong đó có vị trí thực hiện nghi thức lấy nước, thể hiện sự kết nối giữa đầu nguồn với đời sống dân làng.

Không gian Hạ nguồn - nhà làng: đặt mô hình nhà làng và vị trí máng nước, nơi cộng đồng cúng Hạ nguồn và bày tỏ ước vọng về cuộc sống bình an, no đủ.

Không gian cộng đồng: tổ chức nghi thức bàn giao nguồn nước và máng nước cho cộng đồng, kết hợp các hoạt động văn hóa và giao lưu ẩm thực, kết nối.

Các không gian này gắn kết với nhau, phản ánh trình tự thực hành nghi lễ, quan niệm văn hóa và mối quan hệ mật thiết giữa con người với nguồn nước, rừng núi và cộng đồng.

Lễ Cúng máng nước của đồng bào M’Nông là một di sản văn hóa tiêu biểu, thể hiện niềm tin tâm linh, tinh thần gắn kết cộng đồng và ý thức trân trọng, gìn giữ nguồn nước. Ảnh: Khánh Ly.

Việc phục dựng lễ hội góp phần nhận diện, làm rõ những giá trị văn hóa đặc sắc của người M’Nông; đồng thời gắn kết ý nghĩa tâm linh của nghi lễ với việc vận động nhân dân nâng cao trách nhiệm bảo vệ rừng sinh thái đầu nguồn, giữ gìn nguồn nước sạch, lan tỏa ý thức bảo vệ môi trường, giới thiệu nét văn hóa đặc sắc tới du khách, tạo cơ sở phát triển du lịch cộng đồng bền vững tại địa phương.

“Bên cạnh phục dựng nghi lễ, bảo tàng và địa phương phối hợp các cơ quan chuyên môn, nhà nghiên cứu ghi chép, tư liệu hóa và tiếp tục tạo điều kiện để cộng đồng thường xuyên thực hành di sản trong đời sống, nhằm thu thập tư liệu  phục vụ nghiên cứu, giáo dục di sản, giới thiệu rộng rãi, đưa những giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc đến gần hơn với người dân và du khách, đặt tiền đề phát triển du lịch cộng đồng, mang lại sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số”, ông Huỳnh Đình Quốc Thiện nói.