Lễ hội 'Cướp bông, ném chài'- dấu ấn thời Hùng Vương

Lễ hội cướp bông ném chài được tổ chức hàng năm tại đền Vân Luông thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. (Nguồn: TTXVN)

Giữa dòng chảy bền bỉ của văn hóa dân tộc, những lễ hội truyền thống luôn giữ vai trò như sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, nơi lưu giữ ký ức cộng đồng và phản ánh đời sống tinh thần của người Việt.

Tại vùng Đất Tổ, lễ hội “Cướp bông, ném chài” ở Đền Vân Luông là một trong những nét sinh hoạt văn hóa tiêu biểu, mang đậm dấu ấn thời đại Vua Hùng. Không chỉ là hoạt động tín ngưỡng, lễ hội còn là nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc, thể hiện khát vọng về cuộc sống ấm no, bình yên của cư dân nông nghiệp lúa nước.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương

Tục xưa truyền rằng vào đời Vua Hùng thứ 18, vào mùng 3 Tết Nguyên đán, con rể Vua Hùng là Tản Viên sang lễ Tết vua cha và về thăm quê ngoại ở làng Vân Luông. Vua Hùng lệnh cho Tản Viên và quần thần mở cuộc đi săn khai Xuân, săn đuổi thú dữ để bảo vệ mùa màng, đảm bảo cuộc sống yên lành cho nhân dân. Đến làng Vân Luông, Vua Hùng cùng đoàn săn thấy một đàn lợn rừng xuất hiện, hùng hổ xông thẳng vào đoàn vua tôi. Nhà Vua giương cung định bắn nhưng Tản Viên đã ngăn lại và xin phép được trổ tài, nhanh tay xông vào bắt sống con lợn đầu đàn. Số lợn còn lại sợ hãi, chạy tan tác vào rừng. Vua thấy vậy rất hài lòng, khen ngợi Tản Viên và truyền lệnh mổ lợn ăn mừng. Tiệc bày ra gồm thủ lợn luộc chín phủ lá mỡ chài với 4 chân giò dâng vua. Ngoài ra còn có một bình rượu mộng, bánh chưng, thêm vào đó 3 chiếc đũa bông tượng trưng là 3 chiếc cần uống rượu, 6 chiếc đũa bông trơn là dành cho quan quân dùng. Khi Vua quan dự tiệc xong, những chiếc cần uống rượu “đũa bông” được tung ra cho nhân dân đón tay, giành lấy làm lộc đầu năm.

Từ đó về sau, hằng năm, dân làng đều tiến hành các nghi thức cúng tế Vua Hùng tại Đền và tái hiện cảnh Vua tôi săn đuổi thú dữ, cùng nhau quây quần ăn Tết, chúc Tết đầu Xuân. Sau màn thi cướp “đũa bông” náo nhiệt, dân làng sẽ tham gia tích trò “ném chài” xua đuổi thú dữ. Dân gian gọi đó là lễ hội “Cướp bông, ném chài.”

Theo Ngọc phả Đền Vân Luông còn lưu giữ ghi chép, Đền Vân Luông được xây dựng từ lâu đời để thờ các vua Hùng cùng nhiều vị thần linh như Tản Viên Sơn Thánh, Tam Vị đại vương (Cao Sơn Đại Vương, Ất Sơn Đại Vương, Viễn Sơn Đại Vương, hai Hoàng thành là Phúc Long Thần, Hảo Long Thần), sau này trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng.

Trải qua biến động lịch sử, đặc biệt là trong 2 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, ngôi đền từng bị tàn phá nhưng người dân vẫn kiên trì gìn giữ. Đền được trùng tu nhiều lần, trong đó có các mốc quan trọng vào năm 1821 và 1939. Đến năm 1992, Đền được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, đến năm 2009 được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia.

Nghi thức độc đáo, đậm bản sắc dân gian

Du khách tham gia nghi lễ “Cướp bông, ném chài”. (Nguồn: Báo Phú Thọ)

Lễ hội “Cướp bông, ném chài” được người dân địa phương tổ chức vào mùng 3 tháng Giêng, mở đầu cho một năm mới với nhiều kỳ vọng tốt đẹp. Lễ hội gồm hai phần: phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi động. Đây là dịp tái hiện những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, góp phần gắn kết cộng đồng, bồi đắp tinh thần đoàn kết, giáo dục đạo lý “Uống nước nhớ nguồn,” lòng hiếu nghĩa của con cháu đối với ông bà, tổ tiên.

Trong phần lễ, người dân tổ chức dâng hương, thực hiện nghi thức dâng lễ vật vào Đền tế lễ để tưởng nhớ công đức các vua Hùng và các vị thần. Những người tham gia nghi lễ như “củ sát,” “củ hờ” phải tuân thủ nhiều quy định nghiêm ngặt về kiêng kỵ, thể hiện sự tôn kính đối với thần linh và truyền thống, không gian lễ hội vì thế mang đậm tính linh thiêng, trang trọng.

Phần hội là điểm nhấn đặc sắc, thu hút đông đảo người dân và du khách, trong đó nổi bật nhất là nghi thức “cướp bông”. Khi những chiếc đũa bông được tung ra giữa đám đông, người tham gia đón lấy với niềm tin sẽ nhận được lộc may đầu năm. Lúc này, không khí trở nên sôi động, náo nhiệt với tiếng trống, tiếng reo hò, tạo nên một bức tranh sinh động của lễ hội dân gian.

Tiếp nối là màn “ném chài” - một hình thức diễn xướng dân gian mô phỏng việc xua đuổi thú dữ. Những động tác mạnh mẽ, dứt khoát không chỉ mang tính biểu tượng mà còn phản ánh ước vọng chế ngự thiên nhiên, bảo vệ cuộc sống yên bình của cư dân nông nghiệp.

Những nghi thức này không đơn thuần là trò chơi hay tái hiện lịch sử, mà còn chứa đựng lớp trầm tích văn hóa sâu dày, phản ánh mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa cộng đồng với tín ngưỡng. Chính sự kết hợp giữa yếu tố linh thiêng và tính cộng đồng đã tạo nên sức sống lâu bền cho lễ hội.

Đón Bằng công nhận Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp quốc gia Lễ hội "Cướp bông, ném chài". (Nguồn: Báo Phú Thọ)

Lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống

Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Lễ hội “Cướp bông, ném chài” không chỉ là một hoạt động văn hóa, mà còn là cách thức giáo dục truyền thống hiệu quả, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn dân tộc.

Trải qua bao thế hệ, lễ hội vẫn được gìn giữ, trao truyền và tổ chức thường niên. Mỗi dịp lễ hội diễn ra đều thu hút đông đảo du khách thập phương đến để tham gia các nghi thức, tìm kiếm trải nghiệm văn hóa, khám phá những giá trị truyền thống đặc sắc. Không khí lễ hội với tiếng trống, tiếng cười, sự hòa quyện giữa linh thiêng và đời thường đã tạo nên sức hấp dẫn riêng, đồng thời cũng góp phần tăng cường sự gắn bó, chia sẻ cộng đồng thông qua việc cùng nhau chuẩn bị, tổ chức và tham gia lễ hội.

Việc lễ hội được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp quốc gia vào năm 2022 đã tạo bước ngoặt quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức xã hội về giá trị di sản. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để địa phương đẩy mạnh công tác bảo tồn, quảng bá và phát triển du lịch văn hóa.

Hiện nay, địa phương xác định rõ việc phát triển kinh tế gắn với bảo tồn văn hóa. Lễ hội trở thành một trong những điểm nhấn để thúc đẩy du lịch, góp phần tạo nguồn lực cho phát triển kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, việc khai thác giá trị lễ hội cũng cần đi đôi với bảo tồn nguyên gốc, tránh thương mại hóa làm mai một bản sắc.

Lễ hội “Cướp bông, ném chài” tại Đền Vân Luông không chỉ là một sinh hoạt văn hóa truyền thống, mà còn là biểu tượng của tinh thần cộng đồng, của niềm tự hào về cội nguồn dân tộc. Giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị ấy càng trở nên quý giá, như điểm tựa tinh thần giúp con người hướng về quá khứ, gìn giữ bản sắc và xây dựng tương lai bền vững./.