Lễ hội Gò Tháp: Niềm tự hào di sản văn hóa của Đồng Tháp

LỄ HỘI ĐẶC SẮC, BỀN VỮNG VỚI THỜI GIAN

Hằng năm, ở Di tích Quốc gia đặc biệt Gò Tháp có 2 kỳ lễ hội truyền thống là Lễ Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp (14 - 16 tháng 3 âm lịch), Lễ giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều (14 - 16 tháng 11 âm lịch) được tổ chức trang trọng.

Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Thành Ngại trao Chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia Lễ giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều, Lễ hội vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp cho xã Đốc Binh Kiều và Tháp Mười.

Theo tài liệu Lý lịch di sản văn hóa phi vật thể đề nghị đưa vào danh mục Di sản phi vật thể Quốc gia, tục thờ Bà Chúa Xứ Gò Tháp bắt nguồn từ tục thờ Bà Chúa Xứ (Chúa Xứ Thánh Mẫu) có nguồn gốc từ tín ngưỡng thờ nữ thần gắn với nền nông nghiệp lúa nước của người Việt, được bảo tồn và phát triển trong quá trình mở cõi về phương Nam.

Đồng Tháp là một trong những khu vực được lưu dân người Việt khai phá sớm và có mối quan hệ giao lưu nhiều mặt với các tỉnh nằm trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, một vùng đất có nhiều tín ngưỡng dân gian, trong đó có tục thờ mẫu, mà tiêu biểu là thờ Bà Chúa Xứ.

Không rõ việc thờ Bà Chúa Xứ Gò Tháp bắt đầu từ lúc nào, nhưng tương truyền, năm 1914, người dân nơi đây cùng nhau cất lên ngôi miếu bằng vật liệu nhẹ để thờ cúng Bà Chúa Xứ, sau đó chiến tranh tàn phá nên ngôi miếu bị hư hại hoàn toàn.

Đến năm 1973, miếu được cất lại đơn sơ trên khu vực nền cũ. Về sau, qua nhiều lần di dời, tu sửa, năm 1996, ngôi Miếu Bà Chúa Xứ được dời về vị trí hiện tại, được xây dựng nghiêm trang, kiên cố như ngày nay.

Thiên Hộ Dương tên gọi là Võ Duy Dương quê ở Bình Định (1827 - 1866); Đốc Binh Kiều (không rõ năm sinh, mất năm 1866), ông còn có tên là Lê Công Kiều, Trần Phú Kiều hoặc Nguyễn Tấn Kiều, người gốc miền Trung vào Nam sinh sống ở huyện Kiến Đăng (Định Tường).

Vào những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Gò Tháp (vùng Đồng Tháp) được biết đến là “đại bản doanh” kháng chiến chống thực dân Pháp của những vị anh hùng, trong đó tiêu biểu là Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều.

Các ông đã nêu cao ngọn cờ yêu nước, lấy dân làm gốc, để lại tấm gương sáng ngời về tinh thần kiên trung, bất khuất của dân tộc.

Với quan niệm “sinh vi tướng, tử vi thần” nên sau khi 2 ông mất, để tưởng nhớ và tỏ lòng biết ơn, Nhân dân đã xây dựng đền thờ tưởng niệm tại Gò Tháp và gìn giữ việc thờ phụng, tổ chức Lễ giỗ suốt hơn 150 năm qua.

Đây là 2 Lễ hội sinh hoạt văn hóa mang tính gắn kết cộng đồng đã trở thành lễ hội truyền thống và quy mô ngày càng lớn.

Lễ hội được thực hiện theo nghi thức tín ngưỡng văn hóa dân gian truyền thống nhằm thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc, bày tỏ lòng biết ơn, sự tri ân đối với những công lao đóng góp của các bậc tiền nhân trong công cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ quê hương, đất nước.

Cùng với các nghi lễ, trong mỗi kỳ Lễ hội không chỉ có các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao mà còn có các hoạt động thiện nguyện.

Với tâm niệm làm những điều thiện lành sẽ nhận lại những điều tốt đẹp, hằng năm, vào dịp Lễ hội Gò Tháp, nhiều cá nhân đã đến đây chung tay làm những việc thiện nguyện như: Hỗ trợ gói bánh, cắm hoa dâng lên cúng các bậc tiền nhân; nấu cơm, nước phục vụ cho hàng ngàn người đến tham dự Lễ hội...

Bà Nguyễn Thị Mỹ Dung (SN 1967) ngụ Ấp 5, xã Trường Xuân chia sẻ: “Năm nào đến kỳ Lễ giỗ của ông Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều hay Lễ vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp, tôi cũng tham gia phụ làm các công việc như: Nấu ăn, phát nước… phục vụ du khách tham dự lễ”.

Còn bà Trần Thị Kim Hoa (SN 1961) ngụ xã Mỹ Đức, tỉnh An Giang nói: “Lễ giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều năm nay, tôi đến để phụ nấu những bữa cơm phục vụ du khách thập phương.

Công việc tuy cực nhưng tôi rất vui và hạnh phúc khi được làm đều tốt đẹp vì cộng đồng”.

Những hoạt động mang tính cộng đồng này đã trở thành nét văn hóa tâm linh ăn sâu vào tiềm thức của người dân trong và ngoài địa phương. Chính nét văn hóa tâm linh đặc sắc đó làm cho Lễ hội Gò Tháp trở thành lễ hội đặc sắc và tồn tại bền vững theo thời gian.

TỰ HÀO VỀ DI SẢN

Đến với Gò Tháp, người dân, du khách được chiêm ngưỡng các di sản văn hóa: Miếu Bà Chúa Xứ, Đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều, Chùa Tháp Linh… với nhiều giá trị khảo cổ, kiến trúc, nghệ thuật độc đáo.

Người dân viếng, thắp hương tại Đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương.

Đồng thời, lắng đọng mạch nguồn cảm xúc tâm linh thiêng liêng về nơi lưu dấu tích của các bậc tiền nhân với tinh thần yêu nước, kiên trung, bất khuất và chiến thuật tài ba của 2 vị anh hùng dân tộc Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều.

Trong không khí của Lễ hội, du khách đến đây là tìm đến những giây phút bình yên, lắng đọng, gửi gắm những ước vọng và cùng nhau hòa mình vào các hoạt động cộng đồng.

Người dân viếng, thắp hương tại Miếu Bà Chúa Xứ.

Những giá trị lịch sử, văn hóa đó sẽ trường tồn mãi mãi, trở thành niềm tự hào của người dân và thế hệ trẻ tỉnh Đồng Tháp.

Đặc biệt, ngày 27-6-2025, Bộ Trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quyết định đưa Lễ giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều, Lễ hội Vía bà Chúa Xứ Gò Tháp vào danh mục Di sản phi vật thể Quốc gia.

Phó Ban Quản lý di tích tỉnh Lê Đình Lang cho biết: “Lễ giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia có ý nghĩa rất lớn và là niềm tự hào đối với Di tích Quốc gia đặc biệt Gò Tháp, người dân địa phương nói riêng, cũng như của tỉnh Đồng Tháp nói chung. Qua đây khẳng định được giá trị văn hóa đã được gìn giữ, công nhận”.

Ông Phạm Văn Tài (SN 1956, ngụ xã Mỹ Quí) cho biết: “Hằng năm, mỗi dịp Lễ hội Gò Tháp, tôi đều đến viếng và tham gia phục vụ nước uống cho người dân đi lễ.

Ban Hội hương Gò Tháp thực hiện các nghi lễ cúng Bà Chúa Xứ theo tín ngưỡng văn hóa dân gian truyền thống.

Lễ giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều năm nay càng đặc biệt hơn khi diễn ra vào dịp Di tích đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Tôi mong rằng, chính quyền địa phương tiếp tục quan tâm bảo tồn, phát huy ý nghĩa của Lễ giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều cùng Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp để thế hệ con cháu mai sau hiểu, trân trọng truyền thống và gìn giữ”.

Bên cạnh niềm tự hào là trách nhiệm lớn lao trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản để di sản thực sự trở thành nguồn lực tinh thần và động lực cho phát triển bền vững.

Phát huy truyền thống và niềm tự hào ấy, Ban Quản lý Di tích tỉnh, chính quyền địa phương cùng ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh đang nỗ lực gìn giữ, tôn tạo và phát huy giá trị Lễ giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp, qua đó bảo tồn các giá trị văn hóa, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, tri ân công lao của các bậc tiền nhân; đồng thời tăng cường giáo dục truyền thống lịch sử, bồi đắp lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Huỳnh Minh Tuấn cho biết: “UBND tỉnh đề nghị chính quyền địa phương tiếp tục thực hiện nghiêm trách nhiệm quản lý nhà nước về di sản, tạo điều kiện để Nhân dân tham gia sâu rộng vào quá trình bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ động xây dựng các giải pháp nâng chất lượng tổ chức Lễ hội, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững.

Ban Hội hương Gò Tháp tiếp tục trau truyền di sản, phát huy vai trò nòng cốt, giữ gìn để các giá trị văn hóa truyền thống luôn được kế thừa, lan tỏa và phát triển”.

MỸ XUYÊN