Lễ hội Nàng Hai Tiên Thành - nét văn hóa 'độc nhất vô nhị' trong dân gian

Thông thường cứ 2 năm 1 lần (thường tổ chức vào các năm chẵn), nhân dân các dân tộc Tiên Thành lại tổ chức lễ hội này. Dù lễ hội diễn ra dưới bất cứ hình thức nào (cầu mùa, cầu phúc hay cầu duyên) về bản chất vẫn là phản ánh tục thờ mẹ, thông qua hiện tượng đặc trưng là xuất - nhập hồn, một hiện tượng tín ngưỡng riêng có từ thuở xa xưa của vùng này. Chính nét đặc trưng ấy mà xuất hiện những giá trị văn hóa làm nên sự đặc sắc và hấp dẫn của lễ hội.

Từ lâu, người Tày - Nùng cũng như các dân tộc khác trên đất nước Việt Nam đều rất coi trọng vai trò của người mẹ sinh sản mà truyền thuyết hóa thành một vị nữ thần gọi là Mẻ Bjoóc (Mẹ Hoa) là vị thần của tình yêu, sắc đẹp, sức khỏe, sinh trưởng và bảo vệ sự sống cho con người. Thế giới của Mẹ Hoa được ví như một cái cây, ở đó hoa vàng sẽ kết ra con trai, hoa bạc sẽ kết ra con gái. Vì vậy, người Tày - Nùng mới có tục thờ Mẹ Hoa, một phong tục đầy tính nhân văn, rất đáng được trân trọng, bảo tồn và phát triển. Trong tâm thức dân gian Mẹ Hoa là người chắp nối lương duyên, đôi trai gái nọ yêu nhau say đắm nhưng có thành vợ, thành chồng hay không đều là do Mẹ Hoa rồi sau này đôi vợ chồng trẻ đó có nở nụ, đơm hoa hay không (có con hay không) cũng do Mẹ Hoa. Chính vì thế mới có tục "Cái cấu - Lồng kiều" (Bắc cầu - Cầu duyên, cầu phúc để sinh con đẻ cái), phải mời các bà bụt có uy tín, linh thiêng về làm lễ nguyện cầu, xin Mẹ Hoa ban cho phúc lộc "mẹ tròn con vuông"... Đấy là nói về vai trò của Mẹ Hoa trong cầu phúc, cầu duyên. Còn trong mùa màng, cấy hái thì Mẹ Hoa cũng giữ một vai trò quan trọng. Truyền thuyết Phú Lương Quân với sự tích Báo Luông - Slao Cải cũng đề cập rất rõ về vai trò của Mẹ Hoa trong việc tìm tòi, phát triển nghề nông mang lại no ấm cho mọi người, mọi nhà. Song cũng tùy theo quan niệm của từng nơi, từng vùng, có nơi gọi Mẹ Hoa chính là Slao Cải - người mẹ lớn này có khi được gọi là Mẹ Trăng, có khi gọi là pựt Luông. Dù gọi cách gì đi nữa cũng đều gắn với Mẹ Hoa lo cho mùa màng tươi tốt, nhà nhà ấm no và khang thái. Có lẽ từ xuất phát điểm ấy mà ở Lễ hội Nàng Hai Tiên Thành mới có cảnh mang hoa lên Mường Trăng. Vì vậy trong suốt thời gian lễ hội, từ ngày mở đầu cho đến khi kết thúc kéo dài tới 49 ngày đêm, người ta đã hái rất nhiều hoa thơm, nụ đẹp từ núi rừng về để làm lễ vật dâng tiến Mẹ Trăng, rồi trong ngày kết thúc lễ hội, các Nàng Hai lại tổ chức khao hoa Mẹ Trăng, tức là mời mẹ Trăng ăn hoa, mà những người mời phải là các Nàng Hai "sắc nước, nghiêng thành", thanh tân, trinh trắng: "Nàng vuốt mớ tóc dài/ Nàng kết đạo ngày đêm/Chưa mang xuyến cổ tay/ Hoa trinh nữ ngày ngày/Nàng chăm nom tưới tắm/Áo dài đến bàn chân nàng ngắm/Thủ thỉ với mua xuân...

Vì vậy, có thể nói rằng đây là lễ hội của các trinh nữ đẹp người, đẹp nết và giỏi thơ phú, hát ca, đối đáp tài tình. Quả là một nét văn hóa độc nhất vô nhị trong dân gian.

Nghi thức tiễn Nàng Hai về trời trong Lễ hội Nàng Hai Tiên Thành. Ảnh Thế Vĩnh

Đấy là chuyện về các Nàng Hai trinh trắng, đáng yêu. Còn Mẹ Hoa phải là một bà mẹ hiền hậu, phúc đức, có đủ con gái, con trai và tất cả đều "ăn nên, làm ra" được làng trên, xóm dưới nể trọng và giỏi ứng đáp thơ phú, hát ca... Ta hãy nghe lời than phiền sau đây của Mẹ Hoa khi phải kết thúc cuộc vui: Pjảc căn rà pjảc căn chẳn chẳn /Bặng cạ pja lìa nặm mừa vằng/Bặng cạ nổc lìa rằng khảm kéo/Chắc vằn tâừ đảy tẻo hin xuân... Tạm dịch: Phút chia xa lòng buồn rười rượi/Khác nào cả rời suối, rời sông/Khác nào chim sổ lồng về núi/Biết ngày nào trở lại với xuân...

Chỉ ngần ấy thôi cũng đủ để cho ta thấy được nỗi niềm, xúc cảm của Mẹ Hoa trước giờ kết thúc lễ hội. Vì trong suốt 49 ngày đêm, Mẹ Hoa đã được các Nàng Hai cũng như bà con thân thích chăm sóc, nâng niu, để lại những tình cảm quyến luyến, đậm đà, nên khi phải xa nhau Mẹ Hoa mới phải tiếc nuối, tê tái cõi lòng như vậy.

Quan sát kỹ ta sẽ thấy mọi nghi thức bắt buộc của lễ hội phải được thao luyện với sự đáp ứng đầy đủ về trang phục, các vật phẩm thờ cúng cho đến bãi cỏ, mái che diễu múa, bến nước thả thuyền, thả hoa đều phải tươm tất, chu toàn. Có đáp ứng đầy đủ các yếu tố đó thì Mẹ Hoa mới suôn sẻ trong xuất - nhập hồn, lễ hội mới linh thiêng, trang trọng. Chính sự quy mô, cầu kì mà linh thiêng ấy, lễ hội mới được lưu truyền từ đời này qua đời khác, làm cho lớp lớp cháu con càng thêm mến yêu, trân trọng và tự hào về nét đẹp truyền thống của quê hương mình. Song Lễ hội Nàng Hai không chỉ hấp dẫn con cháu vùng Tiên Thành mà mỗi khi hội diễn ra còn là nơi hội tụ, giao lưu của nhiều lớp người, nhất là nam thanh, nữ tú từ khắp các bản làng của các xã trong tỉnh. Đây là dịp người ta gặp gỡ, trao đổi để tăng thêm mối quan hệ bang giao. Thông qua các cuộc đối đáp với Nàng Hai, người ta không ngại ngần bộc lộ tâm can để bạn bè thân hữu chia sẻ những buồn vui, khúc mắc trong đời. Nếu không có lễ hội thì có mấy ai lại giám đưa những chuyện riêng tư ra giãi bày trước đám đông! Bởi qua đối đáp với Nàng Hai người ta tìm được sự đồng cảm, nói những tiếng nói "đồng ý, đồng chí, đồng tình". Do vậy có thể nói rằng Lễ hội Nàng Hai Tiên Thành là một trường học đầy ắp nhân văn, là nơi kêu gọi con người ở tất cả mọi miền quê, không phân biệt địa vị, tuổi tác, giới tính ở mọi lứa tuổi, mọi mối quan hệ hãy yêu thương, độ lượng và nhân từ với nhau.