Lê Hữu Hiếu và hành trình đưa nghệ thuật Việt Nam vào dòng chảy toàn cầu

Venice Art Biennale lần thứ 61 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng đối với mỹ thuật Việt Nam khi lần đầu tiên có gian Triển lãm Quốc gia chính thức tại Venice – một trong những trung tâm nghệ thuật đương đại lớn nhất thế giới. Không gian trưng bày được đặt tại Ca’ Faccanon, một công trình kiến trúc lịch sử nằm ngay trung tâm thành phố Venice.

Với chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow”, không gian triển lãm của Việt Nam không chỉ là nơi giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật, mà được xem như một tuyên ngôn về văn hóa. Sự tham gia của Việt Nam tại Biennale lần thứ 61 mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi nghệ thuật thuần túy. Nó thể hiện một tư thế chủ động hội nhập, một khát vọng khẳng định bản sắc trong không gian nghệ thuật quốc tế, đồng thời gửi đi thông điệp về một Việt Nam cởi mở, giàu chiều sâu văn hóa và sẵn sàng đối thoại với nghệ thuật thế giới.

Trong tổng thể đó, Lê Hữu Hiếu là một trong những đại diện tiêu biểu cho thế hệ nghệ sĩ đang nỗ lực kết nối truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Hành trình sáng tác của anh không phải là một chuỗi những thành công tức thời, mà là quá trình tích lũy dài hạn, được xây dựng trên nền tảng nghiên cứu sâu về lịch sử, di sản và các chất liệu văn hóa Việt Nam.

Việt Nam lần đầu hiện diện với gian triển lãm quốc gia tại Venice Art Biennale lần thứ 61

Trước khi góp mặt tại Venice Biennale 61, Lê Hữu Hiếu đã có nhiều dấu ấn quốc tế, từ việc tham gia Florence Biennale lần thứ XI, xuất hiện tại Miami Art Fair Week, cho đến triển lãm tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021. Năm 2025, anh được vinh danh là “Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO” – một ghi nhận cho những đóng góp trong việc đưa di sản văn hóa vào nghệ thuật đương đại.

Việc Lê Hữu Hiếu trở thành nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale 61 không chỉ là một cột mốc của riêng anh, mà còn mở ra một tiền lệ quan trọng. Nó tạo nền tảng cho các nghệ sĩ Việt Nam trong tương lai có thể tiếp cận những không gian nghệ thuật quốc tế một cách bài bản và bền vững hơn.

“Tằm” kiến tạo một không gian nghệ thuật của ký ức, đời sống và triết lý Việt Nam

Trong gian triển lãm Việt Nam tại Venice Biennale 61, bộ tác phẩm sắp đặt “Tằm” (Baco da seta) của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu đóng vai trò trung tâm, không chỉ về mặt thị giác mà còn về mặt ý niệm. Tác phẩm được trưng bày từ ngày 9/5/ 2026 đến 22/11/2026, như một cấu trúc nghệ thuật đa tầng, nơi các yếu tố truyền thống, lịch sử và đời sống đương đại được đan xen một cách tinh tế.

Điểm đặc biệt của “Tằm” nằm ở lựa chọn tiếp cận: Thay vì trực tiếp khai thác những ký ức chiến tranh, Lê Hữu Hiếu hướng sự chú ý đến đời sống thường nhật, đến những thực hành văn hóa và tín ngưỡng đã nuôi dưỡng tinh thần dân tộc qua hàng nghìn năm.

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm. Người xem bước vào tác phẩm không theo một tuyến tính cố định, mà di chuyển qua nhiều lớp không gian: Từ các cụm tượng thần, đến trận đồ bát quái, rồi quay về trung tâm là Ngôi Nhà, trước khi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn.

Trong gian triển lãm Việt Nam tại Venice Biennale 61, bộ tác phẩm sắp đặt “Tằm” (Baco da seta) của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu đóng vai trò trung tâm, không chỉ về mặt thị giác mà còn về mặt ý niệm

Hệ thống 12 pho tượng “Thần bảo hộ” xuất hiện xuyên suốt không gian, đại diện cho các nguyên tố ngũ hành và những lực lượng gắn liền với đời sống nông nghiệp. Họ không mang danh tính cụ thể, mà tượng trưng cho những con người vô danh - những cá nhân bình dị nhưng góp phần làm nên lịch sử.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của tác phẩm là hình tượng Tằm. Vòng đời của tằm, từ khi sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén và trở thành bướm, được sử dụng như một ẩn dụ cho vòng đời của con người. Đó là hành trình của sự cống hiến, của việc để lại giá trị cho đời sau, trước khi rời đi trong im lặng.

Đáng chú ý, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu không chỉ sử dụng hình tượng tằm như một biểu tượng, mà còn trực tiếp nuôi tằm trên tác phẩm. Điều này biến “Tằm” thành một thực thể sống, nơi các quá trình sinh trưởng, biến đổi và kết thúc diễn ra liên tục. Nghệ thuật, trong trường hợp này, không còn là một đối tượng tĩnh, mà trở thành một quá trình động – một dòng chảy của sự sống.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng không chỉ mang ý nghĩa thẩm mỹ, mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa. Kỹ thuật hom đất - một phương pháp xử lý gỗ cổ truyền - được áp dụng như một biểu tượng cho triết lý cân bằng âm dương, nơi các yếu tố tưởng chừng đối lập lại có thể dung hòa để tạo nên một trạng thái ổn định.

Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn (6,5m x 4m), nơi các biểu tượng về nguồn cội - như hình ảnh trăm trứng trong truyền thuyết Âu Cơ - được tái hiện thông qua chất liệu vỏ trứng. Đây không chỉ là một lựa chọn vật liệu, mà còn là một ẩn dụ về sự sinh thành, tan rã và tái sinh - một vòng tuần hoàn không có điểm kết thúc với ngũ hành: Mộc - Hỏa - Thổ - Kim - Thủy (Cây - Lửa - Đất - Kim loại - Nước). Các màn hình lắp đặt tại triển lãm sẽ trình chiếu các clip 3D để khán giả quốc tế có thể thưởng lãm.

Nhận xét về triển lãm Tằm của Lê Hữu Hiếu, nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi (Nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa Italy) cho biết, bộ tác phẩm sắp đặt "Tằm" tạo nên một mảng không gian hư cấu, vừa mang đậm hơi thở cuộc sống lại vừa có màu sắc kì ảo của các truyền thuyết, tín ngưỡng và văn hóa dân gian.

Lịch sử Việt Nam gắn liền với nhiều cuộc chiến vệ quốc vĩ đại, nhưng Lê Hữu Hiếu lựa chọn không phơi bày vết thương chiến tranh, mà mang tới góc tiếp cận đầy tính tự sự về đời sống thường nhật của người Việt trong lao động sản xuất cũng như trong thực hành tín ngưỡng, là cái căn cái gốc của một dân tộc chưa từng lui bước.

Họa sĩ Lê Hữu Hiếu

Chia sẻ cảm xúc khi lần đầu tham dự Venice Biennale 61 và trưng bày triển lãm cá nhân duy nhất, Lê Hữu Hiếu đã chọn một từ rất đặc biệt: “sống lại”. Với anh, đó không chỉ là niềm vui khi đạt được một cột mốc quan trọng, mà còn là sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi một giấc mơ tưởng chừng xa vời. Hành trình ấy không hề dễ dàng, với nhiều thử thách cả về tài chính, thời gian và áp lực tinh thần. Đã có những lúc, ngay cả những người thân thiết nhất cũng đặt câu hỏi về sự lựa chọn của anh.

Ở góc độ cá nhân, Lê Hữu Hiếu cho rằng Venice Biennale giống như một “kỳ thi lớn” – nơi anh có thể kiểm chứng toàn bộ hành trình sáng tạo của mình. Nhưng vượt lên trên câu chuyện cá nhân, anh kỳ vọng hành trình này có thể mở ra một tiền lệ tốt cho các nghệ sĩ Việt Nam trong tương lai.

Theo các nhà phê bình Italy, tác phẩm "Tằm" của Lê Hữu Hiếu gây ấn tượng bởi cách lựa chọn một hướng tiếp cận tinh tế: Không trực tiếp khai thác ký ức chiến tranh, mà xây dựng một cấu trúc đa tầng gồm ký hiệu, vật liệu và biểu tượng gắn với văn hóa Việt Nam.

Theo đánh giá của truyền thông Italy, chính cách tiếp cận này đã giúp không gian trưng bày của Lê Hữu Hiếu đáng chú ý tại Biennale năm nay, nơi nghệ thuật không chỉ đóng vai trò trình diễn, mà còn đề xuất những cách nghĩ mới về sự chung sống – khởi đi từ đời sống con người, hơn là từ những xung đột.