Lệnh ngừng bắn Mỹ-Iran: Tìm thấy 'cửa thoát hiểm'?

Sau hơn một tháng xung đột giữa Mỹ và Iran leo thang với các cuộc không kích dữ dội và cả những tối hậu thư về khả năng tấn công hủy diệt các cơ sở hạ tầng, đã có tín hiệu tích cực. Ngày 8/4, Mỹ đã ra tuyên bố và Iran cũng đã thông báo về một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần giữa hai bên, mở ra triển vọng đàm phán để chấm dứt xung đột. Tuy nhiên, vẫn còn không ít trở ngại ở phía trước.

Khoảng nghỉ chiến lược

Ngày 7/4, trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố ông đã đồng ý "tạm dừng việc ném bom và tấn công Iran trong khoảng thời gian hai tuần." Tổng thống Trump nhấn mạnh quyết định của ông phụ thuộc vào việc Iran đồng ý mở cửa eo biển Hormuz một cách hoàn toàn, ngay lập tức và an toàn.

Về phía Iran, ngày 8/4, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran đã xác nhận về thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần do Pakistan làm trung gian và được thông qua dưới sự chấp thuận của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei. Trong khoảng thời gian 2 tuần ngừng bắn tới, Iran cam kết sẽ đảm bảo an toàn cho việc đi lại qua eo biển Hormuz.

Lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran xuất phát từ nhiều nguyên nhân đan xen. Trước hết, áp lực quân sự và chi phí xung đột gia tăng buộc Mỹ phải tính toán lại, khi hiệu quả quân sự đạt ngưỡng nhưng chưa đủ tạo đột phá chiến lược. Tiếp đó, nguy cơ khủng hoảng năng lượng toàn cầu do việc gián đoạn lưu thông tại eo biển Hormuz khiến cộng đồng quốc tế gây sức ép buộc các bên kiềm chế leo thang xung đột. Các cảnh báo cứng rắn, bao gồm tối hậu thư từ Mỹ về việc sẽ tấn công hủy diệt các cơ sở hạ tầng của Iran đã đẩy xung đột tới “ngưỡng nguy hiểm”, buộc hai bên phải lựa chọn một cơ chế hạ nhiệt để tránh xung đột toàn diện vượt ngưỡng có thể kiểm soát.

Bên cạnh đó, vai trò trung gian của các nước như Pakistan, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Oman, Ai Cập… đã giúp tạo kênh đối thoại và thúc đẩy phương án ngừng bắn ngắn hạn. Đặc biệt, Pakistan nổi lên như một bên trung gian then chốt khi đã duy trì kênh liên lạc với cả Washington và Tehran, đề xuất phương án ngừng bắn ngắn hạn tạo “không gian ngoại giao” để hai bên tránh đối đầu trực diện. Các cuộc thảo luận giữa Mỹ và Iran được cho là do Tham mưu trưởng Lục quân Pakistan, Thống chế Asim Munir trực tiếp điều phối.

Cuối cùng, cả Mỹ và Iran có lẽ đều cần một “khoảng nghỉ chiến lược” sau hơn một tháng giao tranh. Mỹ tránh sa lầy và tìm kiếm phương án mới cho cuộc xung đột, còn Iran có thời gian củng cố lực lượng và thăm dò giải pháp ngoại giao.

Như vậy, cả hai phía xung đột và cộng đồng quốc tế có thể thở phào nhẹ nhõm và hy vọng vào một thỏa thuận sắp tới có thể giúp chấm dứt cuộc xung đột tại Trung Đông. Bởi thông báo được Tổng thống Donald Trump đưa ra chỉ chưa đầy hai giờ trước khi tối hậu thư của Mỹ hết hạn, trong đó yêu cầu Iran phải mở lại eo biển Hormuz trước 20h theo giờ miền Đông nước Mỹ (tức 7h ngày 8/4 theo giờ Hà Nội), nếu không sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị tấn công hủy diệt vào các cơ sở hạ tầng dân sự.

Phản ứng thận trọng nhưng tích cực

Lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đã nhanh chóng tạo ra một hiệu ứng “giải tỏa tâm lý” trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng trước đó đẩy thế giới đến gần nguy cơ bất ổn diện rộng. Trên phương diện kinh tế, thị trường năng lượng phản ứng rõ rệt nhất. Áp lực tăng giá dầu được giảm đáng kể khi nguy cơ gián đoạn nguồn cung tại eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển chiến lược của khoảng 20% dầu mỏ toàn cầu – tạm thời được kiểm soát. Điều này góp phần ổn định kỳ vọng của nhà đầu tư, hạn chế các cú sốc giá có thể lan sang thị trường tài chính và thương mại quốc tế.

Về an ninh - chính trị, cộng đồng quốc tế phần nào “thở phào” khi nguy cơ bùng phát một cuộc xung đột khu vực tại Trung Đông được hạ nhiệt. Các quốc gia, đặc biệt là những nước phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu hoặc có lợi ích tại khu vực, đánh giá tích cực bước đi này như một cơ hội để nối lại các nỗ lực ngoại giao đa phương.

Tuy nhiên, phản ứng chung vẫn mang tính thận trọng rõ rệt. Nguyên nhân là bởi lệnh ngừng bắn chỉ có tính chất tạm thời, kéo dài trong thời gian ngắn và phụ thuộc vào thiện chí của các bên, nên luôn tiềm ẩn nguy cơ bị phá vỡ.

Quan trọng hơn, các nguyên nhân cốt lõi của xung đột – bao gồm những bất đồng sâu sắc về chính sách, vấn đề an ninh khu vực và cạnh tranh chiến lược – vẫn chưa được giải quyết. Do đó, dù thị trường và cộng đồng quốc tế ghi nhận tín hiệu tích cực ban đầu, tâm lý chủ đạo vẫn là “lạc quan dè dặt”, kỳ vọng vào khả năng hạ nhiệt căng thẳng, nhưng đồng thời chuẩn bị cho kịch bản xấu nếu xung đột tái bùng phát.

Phụ thuộc ý chí của các bên

Theo kế hoạch, Mỹ và Iran sẽ tiến hành các cuộc đàm phán tại Islamabad vào ngày 10/4 tới. Phía Iran đã xác nhận thông tin này và cho biết sẽ đàm phán trên cơ sở đề xuất 10 điểm do Tehran đưa ra, trong đó bao gồm một số nội dung then chốt như: Mỹ cam kết không tiến hành thêm hành động quân sự; công nhận quyền làm giàu hạt nhân của Iran; dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt; rút lực lượng khỏi khu vực và tiến tới ngừng bắn trên tất cả các mặt trận…Tổng thống Trump cũng tiết lộ đã nhận được đề xuất 10 điểm từ Iran và tin rằng đây là một cơ sở khả thi để đàm phán.

Cho đến nay, có thể nói triển vọng đàm phán giữa Mỹ và Iran khá sáng sủa khi đã xuất hiện một số điều kiện thuận lợi ban đầu. Hai bên đã thiết lập được các kênh liên lạc, bao gồm cả tiếp xúc trực tiếp và thông qua trung gian. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm soát khủng hoảng, tránh hiểu lầm chiến lược và tạo nền tảng cho đối thoại thực chất. Sự xuất hiện của các đề xuất đàm phán cụ thể (như các gói 10 điểm, 15 điểm…) cho thấy tiến trình ngoại giao đã vượt qua giai đoạn thăm dò và bước đầu đi vào nội dung.

Đây là dấu hiệu cho thấy cả hai bên đều có sự chuẩn bị nhất định cho khả năng thương lượng. Cuối cùng, lệnh ngừng bắn 2 tuần đã tạo ra một “cửa sổ cơ hội” ngoại giao – khoảng thời gian quý giá để các bên giảm căng thẳng quân sự, thăm dò lập trường cụ thể và tìm kiếm các điểm đồng có thể khai thác

Mặc dù có tín hiệu tích cực, triển vọng đàm phán vẫn đối mặt với nhiều trở ngại. Các vấn đề cốt lõi của xung đột chưa được giải quyết, bao gồm chương trình hạt nhân và năng lực tên lửa đạn đạo của Iran, quyền kiểm soát và an ninh tại eo biển Hormuz, vấn đề bồi thường xung đột... Đây đều là những vấn đề mang tính sống còn về an ninh và chủ quyền, khiến khả năng nhượng bộ của mỗi bên rất hạn chế. Bên cạnh đó, mức độ thiếu lòng tin chiến lược giữa hai bên ở mức rất cao. Lịch sử đối đầu kéo dài cùng với việc nhiều thỏa thuận trước đây không được thực thi đầy đủ khiến cả Washington và Tehran đều hoài nghi thiện chí của đối phương.

Nhìn chung, đàm phán giữa Mỹ và Iran trong vòng hai tuần tới vừa có triển vọng nhất định, vừa đối mặt với những trở ngại không nhỏ, với khả năng tiến triển phụ thuộc lớn vào ý chí chính trị và mức độ linh hoạt chiến lược của hai bên. Cho dù thế nào, lệnh ngừng bắn hai tuần mà Mỹ và Iran mới đạt được cũng là tín hiệu tích cực, là bước đi mở ra triển vọng chấm dứt xung đột. Cộng đồng quốc tế mong muốn hai tuần quan trọng này sẽ mở ra khả năng giải quyết hòa bình cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran, góp phần vào việc duy trì hòa bình, ổn định ở khu vực và trên thế giới.