Lệnh ngừng bắn năng lượng Nga - Ukraine: Thách thức mới của Tổng thống Trump

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: AA/TTXVN phát

Theo truyền thông Qatar, ông Trump cho rằng cuộc xung đột Nga - Ukraine là một trong những nguyên nhân khiến giá dầu diesel tại Mỹ tăng mạnh, trong bối cảnh giá nhiên liệu đang trở thành vấn đề đáng chú ý khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11 đang đến gần.

Ngày 22/9, ông Trump và người đồng cấp Zelensky đã có cuộc gặp kéo dài 40 phút bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York để thảo luận các nỗ lực chấm dứt cuộc xung đột hiện bước sang năm thứ năm.

Phát biểu với truyền thông, ông Zelensky cho biết Ukraine sẵn sàng dừng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng của Nga nếu Moskva cũng ngừng nhắm vào hệ thống năng lượng của Ukraine.

“Nếu họ không muốn chúng tôi tấn công các cơ sở diesel và nhà máy lọc dầu của họ, chúng tôi sẵn sàng, với điều kiện họ không tấn công hệ thống năng lượng, hệ thống điện, hệ thống sưởi và nguồn cung cấp nước của chúng tôi”, ông Zelensky nói.

Tuyên bố trên được đưa ra trong bối cảnh các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng của cả Nga và Ukraine vẫn tiếp diễn. Điều này đặt ra hai câu hỏi: Liệu hai bên có thể đạt được một thỏa thuận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng và nếu có, thỏa thuận đó có thể duy trì được bao lâu?

Vì sao các cơ sở năng lượng trở thành mục tiêu?

Trong năm nay, Ukraine đã đẩy mạnh các cuộc tấn công nhằm vào ngành dầu khí Nga, sử dụng thiết bị bay không người lái (UAV) tầm xa để đánh vào các nhà máy lọc dầu và cơ sở năng lượng ở những địa điểm cách biên giới tới 3.000 km.

Mục tiêu của Kiev là gây sức ép lên ngành năng lượng Nga, một nguồn thu quan trọng phục vụ các hoạt động của chiến dịch quân sự đặc biệt.

Ở chiều ngược lại, ngày 23/9, Nga đã tiến hành các cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào một số mục tiêu tại Kiev, trong đó có các trạm xăng. Công ty dầu khí Ukraine Ukrnafta cho biết một trạm xăng của doanh nghiệp tại thủ đô cũng bị tấn công.

Ngày 22/9, ông Zelensky cảnh báo trên Telegram rằng Nga đang chuẩn bị “một cuộc tấn công quy mô lớn mới” nhằm vào Ukraine.

“Lệnh ngừng bắn năng lượng” là gì?

Pháo binh Nga khai hỏa trong cuộc giao tranh với các lực lượng Ukraine. Ảnh: TASS

Về cơ bản, một lệnh ngừng bắn năng lượng song phương sẽ yêu cầu Nga và Ukraine cùng dừng các cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu liên quan đến năng lượng trên lãnh thổ của nhau.

Điểm chưa rõ là hai bên có thể thống nhất những điều kiện nào để thiết lập và thực thi cơ chế này.

Trước đó, Điện Kremlin hoan nghênh đề xuất của Mỹ về việc tạm dừng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng, đồng thời đề nghị mở rộng phạm vi sang hoạt động xuất khẩu năng lượng bằng đường biển của Nga và vấn đề trừng phạt.

Ngày 23/9, ông Zelensky cho biết cả Mỹ và Ukraine đều muốn cuộc chiến này chấm dứt trước mùa Đông. Tuy nhiên, ông đồng thời cho rằng chưa thể bàn tới việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt Nga trong khi Ukraine vẫn phải đối mặt với các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV.

Vì sao ông Trump can dự vào vấn đề này?

Trong tuần này, ông Trump đã bày tỏ lo ngại về những thiệt hại mà các cuộc tấn công của Ukraine gây ra đối với năng lực chế biến nhiên liệu của Nga. Theo ông, tình trạng này đang góp phần đẩy giá dầu diesel lên cao và “gây tổn hại cho thế giới”. Ngày 21/9, ông đặc biệt kêu gọi Ukraine ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu diesel của Nga.

Tuy nhiên, động thái thúc đẩy Ukraine dừng các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng Nga được đưa ra trong bối cảnh chính quyền Mỹ vẫn duy trì sức ép đối với lĩnh vực năng lượng của Moskva.

Trong tháng này, Quốc hội Mỹ đã thông qua một dự luật trao cho ông Trump quyền áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với xuất khẩu dầu thô của Nga, đồng thời áp thuế cao đối với các nước mua năng lượng Nga.

Các nhà phân tích cho rằng mức độ ủng hộ ông Trump tại Mỹ đã giảm đáng kể và ông có thể kỳ vọng một lệnh ngừng bắn năng lượng sẽ góp phần hạ nhiệt giá xăng, dầu diesel trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11.

Một yếu tố khác là sức ép đối với hệ thống năng lượng Ukraine khi mùa Đông đến. Trong bối cảnh lo ngại các cơ sở sưởi ấm và phát điện của Ukraine có thể tiếp tục trở thành mục tiêu tấn công, ông Zelensky đã đề nghị Mỹ cung cấp thêm tên lửa phòng không Patriot, loại vũ khí mà Ukraine sử dụng để đối phó với tên lửa đạn đạo.

Nếu các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng được đình chỉ, sức ép đối với Washington trong việc hỗ trợ phòng không cho Ukraine cũng có thể giảm bớt, nhất là khi nguồn tên lửa Patriot của Mỹ đang chịu sức ép từ các nhu cầu khác.

Ngoài ra, bà Amanda Paul, chuyên gia phân tích chính sách cấp cao tại Trung tâm Chính sách châu Âu (EPC), cho rằng những diễn biến liên quan đến cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran và tình hình tại eo biển Hormuz cũng đang tác động đến giá năng lượng.

Ông Trump có thể thúc đẩy lệnh ngừng bắn năng lượng?

Khói và lửa bốc lên sau loạt tiếng nổ ở Kiev, Ukraine ngày 2/6/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Ông Christopher Pool, nhà nghiên cứu tại Khoa Nghiên cứu Chiến tranh thuộc Đại học King’s College London, cho rằng ông Trump thực tế có ít đòn bẩy đối với các cuộc tấn công tầm xa của Ukraine, trong khi chưa gây đủ sức ép đối với Nga.

Theo ông Pool, một lệnh ngừng bắn có thể hình thành chủ yếu từ sức ép mà chính cuộc chiến đang tạo ra đối với cả hai bên.

Ukraine đang đứng trước một mùa Đông khó khăn. Những ký ức về mùa Đông năm ngoái, khi tình trạng mất điện và gián đoạn hệ thống sưởi diễn ra trên diện rộng, vẫn còn rõ nét.

Liệu lệnh ngừng bắn đó có thể duy trì?

Kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine ngày 24/2/2022, các lệnh ngừng bắn giữa hai bên chưa từng được duy trì một cách bền vững.

Trong chiến dịch tranh cử tổng thống Mỹ năm 2024, ông Trump từng cam kết nhanh chóng chấm dứt cuộc xung đột Ukraine nếu trở lại Nhà Trắng. Tuy nhiên, mục tiêu này đến nay vẫn chưa đạt được.

Tuần trước, ông Trump cho biết Nga và Ukraine đã nhất trí ngừng tấn công các cơ sở năng lượng của nhau. Tuy nhiên, các cuộc tấn công nhanh chóng được nối lại.

Tháng 5 vừa qua, ông Trump đã công bố một lệnh ngừng bắn kéo dài 3 ngày. Nga tuyên bố ngừng bắn từ ngày 8 đến 9/5, trong khi Ukraine đề xuất một lệnh ngừng bắn vô thời hạn bắt đầu từ ngày 5/5.

Moskva và Kiev sau đó đều cáo buộc lẫn nhau vi phạm các thỏa thuận. Đàm phán tiếp tục bế tắc do bất đồng liên quan đến khu vực Donetsk ở miền Đông Ukraine.

Tháng 5/2025, quan chức Nga và Ukraine đã gặp nhau tại Thổ Nhĩ Kỳ trong vòng đàm phán trực tiếp đầu tiên sau nhiều năm, với mục tiêu thúc đẩy một lệnh ngừng bắn toàn diện và vô điều kiện. Các cuộc đàm phán tại Istanbul đã dẫn tới thỏa thuận trao đổi 1.000 tù binh mỗi bên, nhưng chưa đạt được mục tiêu chấm dứt giao tranh.

Một vòng đàm phán trước đó tại Istanbul vào tháng 3/2022 cũng không thể giúp giảm căng thẳng hay mở ra một lộ trình ngoại giao cho cuộc xung đột.

Theo các nhà phân tích, một lệnh ngừng bắn năng lượng do ông Trump thúc đẩy khó tránh khỏi những thách thức tương tự.

Bà Paul lập luận những điểm chưa rõ trong một thỏa thuận ngừng bắn có thể trở thành nguyên nhân để hai bên cáo buộc nhau vi phạm và nối lại các cuộc tấn công. Bà cho rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng cần những quy định rõ ràng, cơ chế giám sát độc lập và định nghĩa cụ thể về hành vi được coi là vi phạm - những điều không dễ đạt được.