Liêm chính học thuật trong thời trí tuệ nhân tạo: Không để công nghệ vượt chuẩn mực

Cần tạo hành lang pháp lý cho hoạt động dạy học, nghiên cứu trong môi trường số. Ảnh minh họa: HUECH

Các chuyên gia cho rằng, quy định này cần thiết nhằm tạo hành lang pháp lý cho hoạt động dạy học, nghiên cứu trong môi trường số.

Giải pháp căn cơ hạn chế lạm dụng AI

Theo dự thảo nêu trên, các hành vi như: sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để gian lận trong học tập, kiểm tra, đánh giá hoặc nghiên cứu khoa học; sao chép, đạo văn, sử dụng trái phép dữ liệu, học liệu số; giả mạo hoặc làm sai lệch dữ liệu, kết quả nghiên cứu… được xác định là vi phạm. Ngoài ra, những hành vi tiếp theo trong nhóm vi phạm, gồm: Nhờ người khác thực hiện hoặc thực hiện thay các nhiệm vụ học tập, kiểm tra, đánh giá hoặc nghiên cứu; Không công bố hoặc công bố không đầy đủ việc sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo khi có yêu cầu.

Trong bối cảnh AI tạo sinh phát triển nhanh và ngày càng hiện diện sâu trong giáo dục đại học, việc bổ sung các quy định này được xem là cần thiết nhằm tạo hành lang pháp lý cho hoạt động dạy học, nghiên cứu trong môi trường số. Ông Nguyễn Sỹ Nam - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu, Chuyển giao công nghệ số (Viện Nghiên cứu Thiết kế Trường học, Bộ GD&ĐT) cho rằng, dự thảo có tính thời sự cao và phù hợp với xu thế giáo dục số hiện nay.

Theo ông Nam, AI đang tác động trực tiếp đến cách người học tiếp cận tri thức, thực hiện bài tập, nghiên cứu và công bố khoa học. Vì vậy, việc nhận diện rõ các hành vi vi phạm là bước đi quan trọng để bảo đảm tính trung thực, công bằng trong giáo dục đại học. Tuy nhiên, ông Nam nhìn nhận, quản lý AI trong giáo dục không nên chỉ dừng ở kiểm soát và xử phạt. Điều quan trọng hơn là xây dựng cơ chế hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm, minh bạch và đúng mục đích học thuật.

Một trong những vấn đề đặt ra hiện nay là ranh giới giữa hỗ trợ học tập và gian lận học thuật chưa thực sự rõ ràng. AI có thể hỗ trợ người học tra cứu thông tin, gợi ý ý tưởng, phân tích dữ liệu hay cải thiện kỹ năng học tập. Nhưng nếu phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ để tạo ra sản phẩm học thuật mà không có tư duy, đóng góp cá nhân, nguy cơ đánh mất năng lực tự học và tính trung thực là hiện hữu.

Từ thực tế đó, ông Nam cho rằng, cùng với việc hoàn thiện quy định, các cơ sở giáo dục đại học cần đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá theo hướng tăng năng lực vận dụng, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn. Đây được xem là giải pháp căn cơ để hạn chế tình trạng lạm dụng AI trong học tập và nghiên cứu.

Sự phát triển nhanh của AI, đặc biệt là AI tạo sinh đang tạo ra những thay đổi rõ nét trong hoạt động dạy và học. Từ soạn bài giảng, thiết kế học liệu đến hỗ trợ kiểm tra, đánh giá, AI ngày càng hiện diện sâu trong môi trường giáo dục. Tuy nhiên, theo PGS.TS Lê Hiếu Học - Trưởng khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục (Đại học Bách khoa Hà Nội), công nghệ dù phát triển đến đâu cũng khó có thể thay thế hoàn toàn vai trò của người thầy. Chuyên gia phân tích, AI đang tác động trực tiếp đến nhiều khâu của quá trình giáo dục.

Đối với giảng viên, AI hỗ trợ đáng kể trong việc xây dựng bài giảng, thiết kế nội dung học tập, xây dựng câu hỏi đánh giá hay sản xuất học liệu số như video bài giảng. Nếu trước đây các công việc này đòi hỏi nhiều thời gian và nhân lực, thì nay có thể được thực hiện nhanh hơn nhờ các công cụ AI.

Cần xây dựng cơ chế hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm, minh bạch và đúng mục đích học thuật. Ảnh minh họa: INT

Tuân thủ các quy tắc đạo đức

Không chỉ hỗ trợ kỹ thuật, AI còn góp phần thay đổi phương pháp giảng dạy và cách tiếp cận người học. Theo PGS.TS Lê Hiếu Học, công nghệ này mở ra khả năng cá nhân hóa lộ trình học tập, giúp giảng viên điều chỉnh nội dung và phương pháp phù hợp với từng nhóm người học.

Với sinh viên, AI tạo thêm cơ hội tiếp cận tri thức ngoài không gian lớp học. Người học không chỉ học từ giảng viên mà còn có thể khai thác nguồn thông tin phong phú từ các nền tảng AI. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tư duy phản biện và khả năng sàng lọc thông tin.

“Người học cần biết lựa chọn đâu là thông tin đúng, đâu là thông tin sai. Chính quá trình kiểm chứng đó cũng là một phần của việc học” - PGS.TS Lê Hiếu Học chia sẻ, đồng thời nhấn mạnh, AI vẫn chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ. Một bài giảng sinh động, gần gũi và có chiều sâu vẫn phụ thuộc vào trải nghiệm, cảm xúc, vốn sống và khả năng truyền cảm hứng của người thầy. Điều tạo nên sự khác biệt của con người so với máy móc chính là nền tảng văn hóa, kiến thức và chiều sâu trải nghiệm.

Theo ông, trong bối cảnh AI phát triển nhanh, điều quan trọng không phải là chạy theo công nghệ bằng mọi giá, mà là củng cố năng lực chuyên môn, tư duy nền tảng và khả năng thích ứng. Đây sẽ là yếu tố giúp người dạy giữ được vai trò trung tâm trong giáo dục, ngay cả khi công nghệ ngày càng hiện diện mạnh mẽ trong lớp học.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), phải tuân thủ các quy tắc đạo đức, bảo đảm an toàn cho người sử dụng AI. Muốn học sinh học thật, giáo viên phải dạy thật. Không thể ‘sáng tạo bằng lệnh’, rồi kỳ vọng học sinh có tư duy phản biện. Trường Đại học Giáo dục đang xây dựng khung năng lực AI dành cho giảng viên, đồng thời hình thành các nhóm nghiên cứu tiên phong, nhằm đóng góp cho việc hoàn thiện khung năng lực quốc gia về AI trong giáo dục.

Đại diện lãnh đạo Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) cho biết, dự thảo Quy định ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học yêu cầu các trường đại học có trách nhiệm ban hành quy định nội bộ về liêm chính học thuật. Trong đó xác định rõ các hành vi vi phạm, quy trình xử lý và trách nhiệm của các bên liên quan; thiết lập và vận hành cơ chế kiểm soát, giám sát và xử lý vi phạm; ứng dụng công nghệ để phát hiện gian lận; tổ chức phổ biến, tuyên truyền, nâng cao nhận thức về liêm chính học thuật.

Người học, giảng viên và các bên liên quan tuân thủ quy định về liêm chính học thuật; trung thực trong hoạt động học thuật; công bố việc sử dụng công nghệ, AI theo quy định và chịu trách nhiệm về sản phẩm học tập, giảng dạy và nghiên cứu của mình. Đối với hoạt động kiểm tra, đánh giá, dự thảo quy định cơ sở giáo dục đại học được chủ động ứng dụng công nghệ số và AI nhưng phải bảo đảm tính chính xác, khách quan, minh bạch và công bằng, phù hợp với chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo.

Dự thảo cũng yêu cầu, sử dụng công nghệ trong kiểm tra đánh giá phải bảo đảm xác thực danh tính người học, kiểm soát quá trình kiểm tra, đánh giá, bảo đảm tính toàn vẹn, khả năng truy vết và lưu trữ dữ liệu đánh giá.