Liên hiệp quốc muốn bổ sung cách tính GDP

Chẳng hạn khai thác một cánh rừng được ghi nhận như thu nhập từ gỗ nhưng không có con số nào phản ánh cái hại của xói lở đất; chiến tranh làm tăng mạnh GDP vì sản xuất vũ khí, bom mìn, đạn dược. Chính vì thế Liên hiệp quốc đã thành lập một ủy ban thiết kế các chỉ tiêu mới, chính xác hơn, trung thực hơn GDP. Kết quả vừa mới được công bố nhưng đã gây nhiều tranh cãi.

Bảng đánh giá mới bao gồm 31 chỉ tiêu phân thành bốn nhóm: chất lượng cuộc sống hiện tại; bình đẳng và dung hợp; tính bền vững và khả năng thích ứng; các nguyên tắc nền tảng. Đi vào cụ thể, chẳng hạn trong nhóm các nguyên tắc nền tảng có chỉ tiêu “hòa bình”, tức con số tử vong do liên quan đến các xung đột trên 100.000 dân.

Hay trong nhóm chất lượng cuộc sống hiện tại có chỉ tiêu “sức khỏe”, đo lường tuổi thọ mạnh khỏe và sức khỏe của trẻ sơ sinh. Có các chỉ tiêu đo lường tỷ lệ người dân cảm thấy an tâm khi đi dạo trong khu đang sinh sống vào ban đêm hay tỷ lệ tài sản của 1% người giàu nhất…

Một số chỉ tiêu rất khó đo lường, như “tỷ lệ người cho biết họ cảm thấy cô đơn rất nhiều vào ngày hôm trước” (đo lường sự gắn kết của xã hội) hay “tỷ lệ người nói có thể tin cậy người khác” (đo lường vốn xã hội). Các chỉ tiêu khác thì đã được đo lường từ lâu như “bất bình đẳng thu nhập” dựa vào chỉ số Gini.

Bảng đánh giá gồm 31 chỉ tiêu này cô đọng hơn hàng trăm thước đo trong Mục tiêu Phát triển bền vững cũng do Liên hiệp quốc công bố vào năm 2015. Tổng thư ký Liên hiệp quốc, ông António Guterres gọi bảng đánh giá này là thành phần quan trọng bổ sung cho GDP và kêu gọi các nước thành viên nhanh chóng áp dụng cho nước mình.

Tuy nhiên trước khi ủy ban nghiên cứu công bố đề xuất bổ sung cho GDP này, 58 chuyên gia, gồm nhiều giáo sư tại Oxford, Cambridge, Harvard, Yale đã ký một thư ngỏ cho rằng ủy ban đã phung phí thời gian vì đưa ra quá nhiều chỉ tiêu khó đo lường. Các chuyên gia này đề nghị nên có một cách đo lường tổng thể hơn về mức độ thịnh vượng của một xã hội như các yếu tố sức khỏe công cộng hay tài nguyên thiên nhiên.

Người chủ xướng bức thư ngỏ, Robert Smith một chuyên gia môi trường của Canada cho rằng các nước sẽ không sử dụng bảng đánh giá này mà sẽ dùng các chỉ tiêu riêng của từng nước hay vẫn chỉ dùng GDP quen thuộc. Ilana Seid, đại diện tại Liên hiệp quốc của Palau nhận định các nước nhỏ không đủ nguồn lực để triển khai đánh giá các tiêu chí đưa ra vì rất tốn kém và khó thực hiện.

Một vấn đề quan trọng nữa là các nước sẽ dùng bảng đánh giá 31 chỉ tiêu này vào việc gì. Costa Rica chẳng hạn muốn có bộ tiêu chí mới thay cho GDP để hưởng được ưu đãi khi vay vốn. Nhưng Costa Rica, có GDP đầu người hiện nay là 19.000 đô la, sẽ được đánh giá giàu hơn đến 40% nếu có tính đến tài nguyên thiên nhiên.

Một điểm gây tranh cãi khác là các nước sẽ sử dụng một bảng gồm 31 chỉ tiêu chi tiết hay sẽ tính điểm cho từng chỉ tiêu rồi tổng hợp chúng vào một con số tương tự như GDP. Một thành viên của ủy ban là Giáo sư Joseph Stiglitz, người từng đoạt giải Nobel Kinh tế, cho rằng tốt nhất là đưa ra một bảng đầy đủ các chỉ tiêu được đánh giá vì bỏ hết các yếu tố khác nhau vào chung một con số thì mất hết ý nghĩa của việc đánh giá.

Một số nước đã bắt đầu thí điểm đánh giá theo bảng 31 chỉ tiêu. Canada đưa ra bộ khung chất lượng cuộc sống tích hợp vào quy trình phân bổ ngân sách. Tuy nhiên ngay chính các chuyên gia trong ủy ban GDP của Liên hiệp quốc cũng cho rằng sẽ khó có một hệ thống dễ hiểu phổ biến như con số tăng trưởng GDP. Kaushik Basu, một giáo sư kinh tế tại Đại học Cornell và là đồng Chủ tịch ủy ban GDP lo rằng các nước sẽ không dùng cách đánh giá này nếu các chỉ tiêu vẽ nên bức tranh tiêu cực về nước họ.

GDP nguyên thủy được sử dụng trong Thế chiến thứ hai để đánh giá xem bao nhiêu phần trăm nguồn lực của một nước có thể dùng để phục vụ chiến tranh mà không làm sụp đổ nền kinh tế. Sau đó nó được dùng để đo lường chất lượng tín dụng của một nước thời hậu chiến để đi vay mượn.

Nếu dùng GDP để đo lường chất lượng phát triển thì sai so với mục đích ban đầu nên đương nhiên là không thể chính xác. Cho nên vấn đề các chuyên gia trong ủy ban GDP Liên hiệp quốc cần giải quyết là xác định xem mục đích sử dụng bảng đánh giá 31 chỉ tiêu là để làm gì - từ đó mới có thể tinh chỉnh chúng theo từng mục đích khác nhau.