Liệu bước ngoặt trong cuộc khủng hoảng fentanyl tại Mỹ có bắt đầu từ Trung Quốc?

Nhân viên Cơ quan chống ma túy kiểm tra thuốc giảm đau fentanyl tại phòng thí nghiệm ở New York, Mỹ. Ảnh: AFP/TTXVN

Theo tờ The Guardian, trong chuyến công du Bắc Kinh tuần này của Tổng thống Mỹ Donald Trump, vấn đề fentanyl và vai trò của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng loại ma túy tổng hợp nguy hiểm này tiếp tục là một trong những điểm nóng giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Tại một cuộc họp của Liên hợp quốc hồi tháng 3, Washington tiếp tục cáo buộc Bắc Kinh chưa kiểm soát hiệu quả ngành công nghiệp hóa chất trong nước, nơi cung cấp các tiền chất cần thiết để sản xuất fentanyl. Đáp lại, phía Trung Quốc cho rằng Mỹ đang cố chuyển trách nhiệm cho bên ngoài thay vì giải quyết tận gốc cuộc khủng hoảng ma túy trong nước.

Tuy nhiên, giữa lúc tranh cãi ngoại giao vẫn kéo dài, nhiều dấu hiệu cho thấy cuộc khủng hoảng fentanyl tại Mỹ có thể đã bắt đầu hạ nhiệt. Một số chuyên gia nhận định các biện pháp siết chặt quản lý hóa chất của Trung Quốc có thể đã đóng vai trò quan trọng trong sự thay đổi này.

Theo số liệu tại Mỹ, số ca tử vong do sử dụng thuốc quá liều đã bắt đầu giảm từ mùa hè năm 2023, dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden. Đến tháng 11/2025, số ca tử vong đã giảm hơn một phần ba so với giai đoạn đỉnh điểm.

Giới nghiên cứu vẫn đang tìm lời giải cho sự sụt giảm bất ngờ này, song một giả thuyết đáng chú ý cho rằng chuỗi cung ứng fentanyl toàn cầu đã bị gián đoạn sau các động thái kiểm soát từ Trung Quốc.

Keith Humphreys, giáo sư tại Đại học Stanford, nhận định thị trường đã trải qua một cú sốc nguồn cung khi độ tinh khiết của fentanyl lưu hành tại Mỹ giảm mạnh. “Câu hỏi đặt ra là điều gì đã gây ra cú sốc đó. Và hầu hết các dấu hiệu đều hướng về Trung Quốc”, ông nói.

Theo nghiên cứu đăng trên tạp chí Science, độ tinh khiết của fentanyl bị lực lượng chức năng Mỹ thu giữ đã giảm đáng kể từ tháng 5/2023 đến cuối năm 2024, trùng khớp với giai đoạn số ca tử vong do dùng thuốc quá liều lao dốc.

Hiện tượng tương tự cũng xuất hiện tại Canada, nơi có thị trường fentanyl tương đối tách biệt với Mỹ. Điều này khiến các nhà nghiên cứu nghi ngờ nguyên nhân có thể đến từ nguồn cung tiền chất hóa học chung của hai nước, chủ yếu xuất phát từ Trung Quốc.

Nhiều báo cáo trong năm 2024 cho thấy các “đầu bếp” ma túy của các băng đảng Mexico ngày càng khó tiếp cận tiền chất hóa học để sản xuất fentanyl. Đồng thời, giới chức Mỹ cũng phát hiện ngày càng nhiều chất pha trộn lạ trong fentanyl lưu hành trên đường phố, dấu hiệu cho thấy các băng nhóm có thể đang thử nghiệm những quy trình tổng hợp mới để thay thế nguồn nguyên liệu bị siết chặt.

Dù vậy, các chuyên gia cũng cảnh báo chưa thể khẳng định chắc chắn biện pháp nào từ Trung Quốc đã tạo ra tác động trực tiếp. Ngoài ra, việc độ tinh khiết fentanyl giảm có thực sự là nguyên nhân chính khiến số ca tử vong giảm hay không vẫn còn gây tranh cãi.

Phát biểu với báo chí, ông Liu Pengyu, người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington, cho biết Bắc Kinh hoan nghênh việc số ca tử vong do fentanyl tại Mỹ giảm xuống. Ông cũng nhấn mạnh báo cáo Đánh giá Mối đe dọa Ma túy Quốc gia năm 2025 của Mỹ đã hàm ý rằng những nỗ lực của chính phủ Trung Quốc đã góp phần giải quyết vấn đề fentanyl tại Mỹ.

Henrietta Levin, cựu Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ dưới thời ông Biden, cho rằng nghiên cứu của tạp chí Science cho thấy sức ép ngoại giao từ Washington đã mang lại hiệu quả nhất định.

“Tôi nghĩ Trung Quốc hoàn toàn có thể làm nhiều hơn nữa, nhưng những gì họ đã thực hiện thực sự tạo ra tác động”, bà Levin nói.

Theo giới quan sát, các biện pháp kiểm soát nguồn cung nhiều khả năng sẽ tiếp tục là chủ đề trọng tâm trong cuộc gặp Mỹ - Trung lần này. Washington được cho là muốn Bắc Kinh sửa đổi luật để việc truy tố các đường dây buôn bán ma túy dễ dàng hơn, đồng thời tăng cường giám sát các công ty hóa chất trong nước.

Bà Levin cho rằng vấn đề then chốt nằm ở khâu thực thi. “Trung Quốc đã công bố các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với nhiều tiền chất fentanyl, điều đó rất quan trọng. Nhưng các công ty hóa chất Trung Quốc vẫn đang đánh giá xem chính phủ có thực sự nghiêm túc trong việc thực thi các hạn chế này hay không”, bà nói.

Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cảnh báo việc làm gián đoạn nguồn cung chỉ mang tính tạm thời nếu nhu cầu sử dụng ma túy vẫn tồn tại. Lịch sử cho thấy các biện pháp kiểm soát đôi khi còn tạo ra hệ quả ngoài dự tính.

Sau khi Trung Quốc áp lệnh cấm fentanyl toàn diện năm 2019, chuỗi cung ứng ma túy đã nhanh chóng thay đổi. Các băng đảng Mexico bắt đầu nhập tiền chất từ Trung Quốc, sản xuất fentanyl tại Mexico rồi vận chuyển qua biên giới Mỹ - Mexico, gần như thay thế hoàn toàn hoạt động buôn heroin trước đây.