Livestream triệu view nuôi lớn rác mạng

Điều còn lại sau mỗi phiên livestream (phát trực tiếp) bóc mẽ chuyện đời tư gây tranh cãi không đơn thuần là con số hàng trăm nghìn hay hàng triệu lượt xem. Điều đáng suy nghĩ hơn là cách nhiều người lựa chọn tiếp nhận những nội dung ấy.

Sau những đoạn livestream gây ồn ào cõi mạng, không ít đoạn cắt chứa lời lẽ công kích, miệt thị nhanh chóng được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội, trở thành chủ đề bàn tán, câu nói lan truyền hay nội dung giải trí.

Một bộ phận người xem cuốn vào tâm lý "hóng biến", cổ vũ cho những màn đối đầu và vô tình tiếp tục lan truyền các nội dung gây tranh cãi.

Nhìn từ góc độ văn hóa, hiện tượng này không chỉ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của người phát trực tiếp, mà còn phản ánh cách xã hội đang ứng xử với thông tin, với danh dự của người khác và với chính không gian công cộng trên môi trường số.

Ồn ào đổi triệu view

Trao đổi với phóng viên Tiền Phong, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội - cho rằng cần nhìn nhận công bằng đối với livestream.

Trước hết, bản thân hình thức này không phải là hiện tượng tiêu cực.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, livestream là thành quả của công nghệ, mở ra khả năng giao tiếp trực tiếp, dân chủ hóa việc sáng tạo và phổ biến nội dung, giúp mỗi cá nhân chia sẻ tri thức, quảng bá sản phẩm và kết nối cộng đồng.

Nhiều người coi livestream là công cụ tranh cãi, bóc mẽ, công kích lẫn nhau.

Thực tế, nhiều phiên livestream về giáo dục, nghệ thuật, di sản, kỹ năng sống hay hoạt động thiện nguyện đã tạo ra những giá trị tích cực.

Nhưng một bộ phận người dùng đang biến công cụ này thành nơi phô diễn xung đột.

"Điều đáng lo ngại là một bộ phận người sử dụng đang biến livestream thành sân khấu của những cuộc cãi vã, bóc mẽ, công kích và phô bày đời tư. Khi các nội dung ấy thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem, chúng không còn là câu chuyện riêng giữa một vài cá nhân mà đã tác động trực tiếp đến môi trường văn hóa chung", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.

Không gian mạng ngày nay cũng là một không gian công cộng. Vì vậy, mọi lời nói, hình ảnh hay hành vi phát trực tiếp đều có khả năng ảnh hưởng đến nhận thức, cảm xúc và cách ứng xử của rất nhiều người.

Không thể lấy lý do "trang cá nhân" hay "chuyện riêng" để phủ nhận trách nhiệm xã hội.

Chuyên gia văn hóa cho rằng điều nguy hiểm hơn cả là khi sự ồn ào liên tục được đổi lấy lượt xem, lượt chia sẻ và những lợi ích khác. Khi đó, những hành vi lệch chuẩn rất dễ bị coi là bình thường, thậm chí trở thành cách để thu hút sự chú ý.

Không gian số khi ấy dễ trở thành nơi cái xấu lấn át cái đẹp, sự cực đoan lấn át đối thoại, còn phẩm giá con người bị biến thành nguyên liệu cho giải trí.

Việc nhiều livestream sử dụng ngôn ngữ tục tĩu, công kích hay hạ nhục người khác để thu hút người xem đang phản ánh một sự đảo lộn đáng lo ngại của hệ giá trị trong giao tiếp trên không gian mạng.

Nếu trong đời sống thường ngày, hành vi xúc phạm người khác thường bị cộng đồng lên án thì trên môi trường số, chính những hành vi ấy lại có thể mang về lượng người theo dõi lớn và tạo ra sự nổi tiếng.

Thực tế, điều đáng xấu hổ ngoài đời thực lại có thể trở thành một thứ 'vốn' để nổi tiếng trên không gian số.

Từ đó, vòng xoáy đáng lo ngại được tạo ra. Người phát trực tiếp liên tục đẩy giới hạn ngôn từ và hành vi; công chúng vì tò mò tiếp tục theo dõi, còn chuẩn mực giao tiếp ngày càng bị kéo xuống thấp hơn.

Ai lan truyền hành vi lệch chuẩn?

Đại biểu Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh lượng tương tác lớn không đồng nghĩa với sự đồng tình, càng không phải là thước đo của giá trị văn hóa. Tuy nhiên, đối với nhiều người sáng tạo nội dung, đặc biệt là người trẻ, những con số ấy rất dễ tạo ra cảm giác được xã hội công nhận.

"Khi sự nổi tiếng tách khỏi tài năng, lao động và trách nhiệm, chúng ta sẽ tạo ra một môi trường khuyến khích tai tiếng hơn danh tiếng. Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có khác biệt, mà là xã hội biết giải quyết khác biệt bằng lý lẽ, sự tôn trọng và tinh thần trách nhiệm", chuyên gia phân tích.

Nếu người phát trực tiếp là người tạo ra nội dung thì công chúng cũng góp phần quyết định nội dung nào tiếp tục được lan truyền.

Khi sự xúc phạm người khác trở thành nội dung để giải trí, ranh giới giữa người chứng kiến và người tham gia vào sự lan truyền của những hành vi lệch chuẩn cũng trở nên mong manh hơn.

Ranh giới giữa người quan sát và người tham gia bạo lực tinh thần rất mong manh.

Chính xu hướng một bộ phận công chúng xem tranh cãi, xúc phạm hay sỉ nhục người khác như một hình thức giải trí phản ánh sự nghèo nàn trong nhu cầu và thói quen tiếp nhận nội dung.

Khi con người tìm thấy niềm vui trong việc chứng kiến người khác bị xúc phạm, bị làm nhục hoặc bị đẩy vào xung đột, đó là biểu hiện của sự chai lì về cảm xúc và suy giảm khả năng đồng cảm.

Theo ông, tâm lý đám đông trên không gian mạng cũng góp phần khuếch đại hiện tượng này. Một cá nhân có thể không chủ động tìm kiếm nội dung độc hại, nhưng khi thấy hàng trăm nghìn người cùng theo dõi, rất dễ bị cuốn vào vì tò mò hoặc sợ bỏ lỡ. Từ một người quan sát, họ có thể trở thành một phần của cuộc tấn công tập thể thông qua những bình luận, chia sẻ hay lời chế giễu.

Ranh giới giữa người quan sát và người tham gia bạo lực tinh thần vì thế rất mong manh.

Trong khi đó, công chúng hiện chưa được trang bị đầy đủ năng lực lựa chọn, đánh giá và tiêu dùng sản phẩm văn hóa trong môi trường số. Theo chuyên gia, trách nhiệm tiếp nhận thông tin cũng cần phải nhấn mạnh. Bởi mỗi lượt xem cũng là một lá phiếu, mỗi lần chia sẻ là một hành vi tiếp sức cho nội dung.

Sẽ không công bằng nếu chỉ quy trách nhiệm cho người xem. Thị hiếu tiếp nhận còn chịu ảnh hưởng từ môi trường truyền thông, cách các nền tảng phân phối nội dung và chất lượng của những sản phẩm văn hóa đang hiện diện trên không gian mạng.

"Khi nội dung tử tế khó tiếp cận, còn nội dung giật gân liên tục được đề xuất, công chúng rất dễ bị dẫn dắt", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.

Đề kháng với nội dung rác

Vì vậy, chế tài là cần thiết để xử lý những hành vi vi phạm pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân. Tuy nhiên, xử phạt chỉ giải quyết được phần ngọn nếu không song song xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian mạng.

Chuyên gia cho rằng các nền tảng cần có trách nhiệm rõ ràng hơn trong việc kiểm soát và phân phối nội dung. Không thể để nội dung xúc phạm, kích động hay làm nhục người khác được lan truyền mạnh chỉ vì có khả năng giữ chân người dùng.

Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để những người làm nội dung về sách, lịch sử, nghệ thuật, di sản, khoa học hay kỹ năng sống có thêm cơ hội tiếp cận công chúng thông qua các cơ chế hỗ trợ phù hợp.

Báo chí và các thiết chế văn hóa cũng cần chủ động sản xuất những sản phẩm hấp dẫn, gần gũi với cách tiếp nhận của công chúng trên môi trường số. Một môi trường văn hóa lành mạnh chỉ có thể hình thành khi cả người tạo nội dung lẫn người tiếp nhận đều ý thức được trách nhiệm của mình.

Chuyên gia đề xuất các nền tảng cần được thiết kế an toàn hơn đối với trẻ em và thanh thiếu niên, với cơ chế phân loại nội dung theo độ tuổi, hạn chế đề xuất các nội dung bạo lực ngôn từ, xúc phạm hoặc kích động.

Công chúng cần hiểu rằng không xem, không chia sẻ, không bình luận kích động cũng là một cách thể hiện trách nhiệm. Khi nội dung rác không còn nhận được sự chú ý, nó sẽ mất đi điều kiện để tồn tại.

Chuyên gia đề xuất các nền tảng cần được thiết kế an toàn hơn đối với trẻ em và thanh thiếu niên, với cơ chế phân loại nội dung theo độ tuổi, hạn chế đề xuất các nội dung bạo lực ngôn từ, xúc phạm hoặc kích động, đồng thời tăng quyền kiểm soát cho phụ huynh và minh bạch hơn trong việc đề xuất nội dung.

Sức đề kháng số không hình thành từ những lời khuyên chung chung mà phải được rèn luyện qua tình huống cụ thể. Khi gặp một phiên livestream xúc phạm người khác thì nên làm gì, khi bị kích động tham gia công kích thì phản ứng ra sao, khi thấy nội dung có dấu hiệu vi phạm thì báo cáo bằng cách nào.

Mục tiêu cuối cùng là hình thành một thế hệ công dân số biết tò mò trước tri thức, rung động trước cái đẹp, lên tiếng trước cái xấu nhưng không bị cái xấu dẫn dắt. Đó mới là nền tảng bền vững của một không gian mạng văn minh, nhân văn và có trách nhiệm.