Lỗ hổng bản quyền khiến âm nhạc châu Phi thất thu hàng trăm triệu USD

Cảnh báo được đưa ra trong khuôn khổ sáng kiến kéo dài một năm “IP for Growth” (Sở hữu trí tuệ vì tăng trưởng) do Washington triển khai, nhằm hỗ trợ giới sáng tạo châu Phi, đặc biệt trong lĩnh vực âm nhạc, biến năng lực sáng tạo thành động lực tăng trưởng kinh tế bền vững.

Bà Katherine Hiner, Tùy viên Sở hữu trí tuệ của Mỹ phụ trách khu vực châu Phi phía Nam sa mạc Sahara thuộc Văn phòng Sáng chế và Nhãn hiệu Mỹ (USPTO), cho biết các dữ liệu được trình bày tại những hội thảo ở Lagos (Nigeria) và Johannesburg (Nam Phi) cho thấy Nigeria và Kenya mỗi nước thất thoát khoảng 286 triệu USD doanh thu âm nhạc thu âm mỗi năm, khoản tiền lẽ ra thuộc về nghệ sĩ.

Một số quốc gia châu Phi đã bắt đầu tăng cường thực thi quyền tác giả. (Nguồn: Daily Music Roll)

Số liệu trên do Sáng kiến Phát triển kinh tế âm nhạc, chương trình nghiên cứu hợp tác giữa Trung tâm Hệ sinh thái Âm nhạc và tổ chức Global Citizen, cung cấp.

Đáng chú ý, khoản thất thoát tại riêng hai quốc gia này cao hơn gấp đôi tổng doanh thu thị trường âm nhạc thu âm của toàn khu vực châu Phi phía Nam sa mạc Sahara trong năm 2025, ước khoảng 120 triệu USD theo Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế (IFPI).

Không chỉ mất tiền vì vi phạm bản quyền

Theo bà Hiner, thất thoát doanh thu không chỉ xuất phát từ nạn sao chép, sử dụng âm nhạc trái phép mà còn xảy ra ngay cả với các lượt phát nhạc hợp pháp trên nền tảng có cấp phép và đài phát thanh.

Nguyên nhân gồm việc phát sóng không được ghi nhận đầy đủ, dữ liệu phát trực tuyến thiếu chính xác, hoạt động biểu diễn trực tiếp không được báo cáo và các tổ chức quản lý tập thể (CMO) thiếu hệ thống đối chiếu, phân bổ tiền bản quyền hiệu quả.

Bà Hiner cho rằng các thị trường sáng tạo châu Phi cần ưu tiên ba lĩnh vực: Tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong thu, phân phối tiền bản quyền; nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời tăng cường thực thi pháp luật chống vi phạm bản quyền.

Bà cũng kêu gọi các chính phủ châu Phi phê chuẩn và triển khai Hiệp ước Bản quyền của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) và Hiệp ước về Cuộc biểu diễn và Bản ghi âm (WPPT), nhằm tăng cường bảo hộ đối với việc phân phối, phát trực tuyến và tải nhạc trong môi trường số.

Siết bản quyền để biến âm nhạc thành động lực kinh tế

Sáng kiến “IP for Growth” được khởi động tại Geneva (Thụy Sỹ), sau đó mở rộng qua các hội thảo tại Lagos và Johannesburg, quy tụ nghệ sĩ, nhà sản xuất, luật sư và quan chức chính phủ để đào tạo về đăng ký, theo dõi và thu tiền bản quyền.

Tại Nam Phi, các tổ chức quản lý bản quyền như SAMRO và SAMPRA cũng ghi nhận thiệt hại đáng kể do tải nhạc lậu và chia sẻ trái phép trên các nền tảng ngang hàng, với ước tính ngành công nghiệp ghi âm mất từ 500-690 triệu rand mỗi năm.

Một số quốc gia châu Phi đã bắt đầu tăng cường thực thi quyền tác giả. Ban Phát triển Doanh nghiệp Rwanda cảnh báo các cơ sở kinh doanh không trả tiền bản quyền cho nghệ sĩ có thể phải đối mặt với hành động pháp lý theo Luật Sở hữu trí tuệ năm 2009.

Giới quan sát nhận định, nếu các nước châu Phi tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao năng lực thu, phân phối tiền bản quyền, ngành công nghiệp âm nhạc của lục địa - vốn ngày càng được thị trường quốc tế quan tâm - có thể trở thành một động lực kinh tế quan trọng, thay vì để nguồn thu thất thoát qua các lỗ hổng quản lý và trung gian.