Lo ngại sự cố hạt nhân cản trở thỏa thuận đầu tư Mỹ - Nhật

Quốc kỳ Mỹ và Nhật Bản. Ảnh minh họa: TTXVN

Theo Financial Times ngày 23/7, kế hoạch Nhật Bản tham gia dự án điện hạt nhân trị giá 40 tỷ USD tại Mỹ đang gặp trở ngại, khi Tokyo yêu cầu Washington làm rõ trách nhiệm pháp lý của các bên trong trường hợp xảy ra sự cố tại nhà máy.

Vấn đề trên đang được hai nước tiếp tục đàm phán, dù phía Mỹ nhiều lần khẳng định các tổ chức tài chính Nhật Bản sẽ không phải chịu trách nhiệm đối với hoạt động vận hành hay những rủi ro liên quan đến dự án.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi hồi tháng 3/2026 đã nhất trí cung cấp nguồn vốn và hợp tác công nghiệp để xây dựng các lò phản ứng mô-đun nhỏ thế hệ mới tại bang Tennessee và Alabama.

Dự án là một phần trong cam kết đầu tư 550 tỷ USD của Tokyo vào Mỹ, được đưa ra để đổi lấy mức thuế thấp hơn đối với hàng hóa Nhật Bản trong chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Tuy nhiên, các nguồn tin của Financial Times cho biết hai nước vẫn chưa thống nhất được cơ chế xử lý trách nhiệm nếu xảy ra tai nạn hạt nhân trên lãnh thổ Mỹ. Nhật Bản đặc biệt lo ngại Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản và các tổ chức nhà nước khác có thể phải gánh một phần nghĩa vụ tài chính do tham gia cấp vốn.

Bộ Thương mại Mỹ đã bảo đảm bằng lời nói với phía Nhật Bản rằng các tổ chức nước này sẽ không phải chịu trách nhiệm nếu xảy ra sự cố tại dự án. Tuy nhiên, cam kết này chưa được thể hiện trong một văn bản pháp lý chính thức, trong khi việc xây dựng cơ chế miễn trừ có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, do liên quan đến các quy định phức tạp trong lĩnh vực hạt nhân.

Sự khác biệt giữa hệ thống pháp lý hai nước khiến vấn đề trở nên khó giải quyết hơn. Tại Nhật Bản, đơn vị vận hành nhà máy hạt nhân phải chịu trách nhiệm chính đối với tai nạn. Trong khi đó, tại Mỹ, trách nhiệm tài chính có thể được phân bổ cho nhiều bên, trong đó có chủ sở hữu cơ sở.

Bộ Thương mại Mỹ cho rằng cấu trúc dự án đã loại bỏ rủi ro pháp lý đối với Tokyo, do phía Nhật Bản chỉ cung cấp vốn và không trực tiếp vận hành các lò phản ứng, trong khi các cơ sở sẽ được xây dựng trên đất liên bang và thuộc sở hữu hoàn toàn của chính phủ Mỹ.

Tuy nhiên, phía Nhật Bản cho rằng các tổ chức nước này chưa được loại trừ rõ ràng khỏi phạm vi chịu trách nhiệm theo quy định pháp luật, nên Tokyo vẫn chưa xác định được cơ sở pháp lý để bảo đảm các đơn vị cấp vốn được miễn hoàn toàn trách nhiệm. Các nhà đàm phán Nhật Bản muốn giải quyết xong vấn đề trách nhiệm pháp lý trước khi Mỹ chính thức yêu cầu giải ngân.

Một quan chức Bộ Thương mại Mỹ cho biết phía Nhật Bản chưa chính thức yêu cầu Washington cung cấp văn bản bảo đảm. Ba luật sư của bộ này đã trình bày tài liệu bằng văn bản cho các quan chức Nhật Bản vào ngày 15/7, giải thích lý do Tokyo không phải chịu trách nhiệm đối với dự án.

Vấn đề trách nhiệm hạt nhân đặc biệt nhạy cảm tại Nhật Bản sau sự cố nhà máy Fukushima năm 2011. Chi phí tháo dỡ cơ sở và bồi thường liên quan đến thảm họa được ước tính lên tới 23.400 tỷ yen (tương đương khoảng 144 tỷ USD).

Rủi ro của dự án còn đến từ việc chưa có lò phản ứng mô-đun nhỏ thương mại nào do các nước phương Tây phát triển đang vận hành. Điều này làm gia tăng bất định về tiến độ triển khai, chi phí và mức độ an toàn của công nghệ.

Bất đồng về dự án hạt nhân là trở ngại mới nhất đối với kế hoạch thực hiện cam kết đầu tư 550 tỷ USD. Các quan chức cho biết nhiều tập đoàn công nghiệp Nhật Bản cũng từ chối đứng ra dẫn dắt những dự án do phía Mỹ đề xuất vì lo ngại hiệu quả thương mại.

Bên cạnh các lò phản ứng hạt nhân, bà Takaichi hồi tháng 3 còn công bố kế hoạch trị giá 33 tỷ USD dành cho hai nhà máy điện khí. Bộ Thương mại Mỹ đã gửi yêu cầu cấp vốn cho những dự án này trong những tuần gần đây.

Các dự án điện hạt nhân và điện khí thuộc đợt thứ hai trong chương trình đầu tư của Nhật Bản. Đợt đầu tiên, được thống nhất hồi tháng 2, gồm một cảng xuất khẩu dầu thô và một nhà máy điện khí.

Giới chức Nhật Bản cho biết họ đang chịu sức ép ngày càng lớn phải triển khai các thỏa thuận với tốc độ nhanh để công bố đợt dự án thứ ba trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11.

Washington được cho là đã đề xuất xây dựng một nhà máy bán dẫn và một cảng xuất khẩu dầu khí trong đợt tiếp theo. Tuy nhiên, các quan chức Nhật Bản vẫn lo ngại về tính khả thi thương mại của những dự án này.

Tokyo cũng đang đàm phán để nguồn vốn được giải ngân theo từng giai đoạn, thay vì cung cấp toàn bộ ngay từ đầu như thỏa thuận ban đầu. Theo phương án mới, Mỹ có thể yêu cầu cấp vốn tối đa bốn lần mỗi năm.

Nguồn vốn cho đợt dự án thứ hai có thể lần đầu tiên bao gồm các khoản vay từ những ngân hàng Mỹ như Citi và Morgan Stanley. Các khoản vay dự kiến được bảo lãnh bởi Nexi, cơ quan tín dụng xuất khẩu của Nhật Bản.