Long Mã khởi nghiệp và giấc mơ Thánh Gióng công nghệ Việt

Khởi đầu của hệ sinh thái công nghệ hôm nay có thể truy ngược về năm 1956, với sự ra đời của Shockley Semiconductor, tiếp đó là Fairchild Semiconductor và nhiều công ty nghiên cứu, sản xuất linh kiện bán dẫn khác. Sự kiện này mở ra cuộc cách mạng công nghiệp điện tử làm thay đổi căn bản các thiết bị trong hầu hết mọi mặt của đời sống xã hội ngày nay.

Sự ra đời của transistor (bóng bán dẫn) và chip bán dẫn vào giữa những năm 1960 là nền tảng để máy tính cá nhân (PC) ra đời vào giữa những năm 1970, để từ đó mở ra một cuộc cách mạng khoa học và công nghệ rộng lớn do tác động và ảnh hưởng của những chiếc máy tính cá nhân được trang bị ở hầu hết mọi nơi, từ trong gia đình đến công sở, phòng nghiên cứu và nhà máy sản xuất.

Cũng chính từ những chiếc PC đó khiến cho hàng triệu người ở mọi nơi trên hành tinh có thể tham gia học tập và nghiên cứu và ứng dụng một lĩnh vực khoa học và công nghệ mới có tên là công nghệ tin học. Rồi từ đó, cũng chính từ Thung lũng Siliconn này, cuộc các mạng tin học lại bùng nổ từ những năm 1990 cho đến nay làm thay đổi toàn diện và sâu sắc mọi mặt của xã hội. Thật khó có thể tưởng tượng rằng tất cả những điều vĩ đại đó đều xuất phát từ một vùng đất vốn chỉ là nơi trồng cây ăn trái ở phía nam của thành phố San Francisco, Mỹ.

Chưa dừng lại ở đó, mới ít năm trở lại đây, một cuộc các mạng khá, bùng nổ hơn, có tên là trí tuệ nhân tạo (AI) lại cũng khởi phát tại Thung lũng Silicon và lan tỏa khắp toàn cầu với tốc độ nhanh chưa từng thấy.

Không khí sôi sục tại Thung lũng Silicon trong vài năm gần đây thật hết sức đặc biệt, có thể nói là chưa có tiền lệ. Điều này có thể thấy được bằng việc quan sát tốc độ phát triển thần kỳ của các công ty khởi nghiệp tại đây khiến cho các sử gia công nghệ phải lúng túng tìm những cái tên mới để dặt cho hiện tượng mới nổi này.

Từ Unicorn đến “Long Mã”

Năm 2013, giới đầu tư đặt ra thuật ngữ “startup unicorn” để chỉ những công ty khởi nghiệp được quỹ đầu tư mạo hiểm hậu thuẫn và đạt định giá trên 1 tỷ USD khi chưa niêm iết. Những công ty này thường tập trung vào công nghệ mang tính đột phá.

Một hình ảnh tưởng tượng unicorn trong chuyện cổ tích Hy lạp. Nguồn internet

Vào thời gian thuật ngữ này ra đời (năm 2013), một công ty khởi nghiệp chưa niêm yết trên thị trường chứng khoán nhưng vẫn đạt được giá trị 1 tỷ đô la được coi là kỳ tích hiếm hoi. Chính vì vậy, unicorns - tên một linh vật có nguồn gốc từ truyền thuyết cổ đại và lịch sử Hy Lạp - xuất hiện trong văn học khoảng năm 400 trước Công nguyên, mình giống ngựa trắng đến từ Ấn Độ, có một sừng, tượng trưng cho sự thuần khiết và vươn mình hùng dũng, rất phù hợp cho những công ty khởi nghiệp đặc biệt như thế.

Hình tượng cặp long mã. Nguồn: Internet

Về mặt hình thức, unicorn là một chú tuấn mã có một sừng. Trong văn hóa phương Đông có hai linh vật là kỳ lân và long mã (ngựa rồng) cũng có các đặc tính hiếm quý. Trong đó, long mã còn là biểu tượng cho sự thành công vượt trội.

Nếu xét cả về mặt hình thức lẫn ý nghĩa thì long mã hay ngựa rồng (xem ảnh trên) thì dịch nghĩa startup unicorns là "long mã khởi nghiệp" có lẽ phù hợp nhất.

Hình tượng cặp kỳ lân. Nguồn: Internet

Trong khi đó, một số bài viết gần đây sử dụng cách dịch của Google, khi cho rằng unicorns được dịch là "kỳ lân", có lẽ chưa thích hợp nếu so sánh kỳ lân (ảnh bên) với unicorn (ảnh đầu tiên). Về mặt hình thức, kỳ lân đực có hai sừng và con cái không có sừng. Nhưng quan trọng hơn, cả kỳ lân không có nét giống ngựa như unicorn trong truyền thuyết Hy Lạp. Quan trọng hơn cả, mặc dù kỳ lân là một trong bốn linh vật cao quý (Long, Lân, Quy, Phụng), nhưng kỳ lân thường tượng trưng cho sự may mắn, tài lộc, bình an, khác xa với biểu tượng của các công ty khởi nghiệp.

Khi “thần kỳ” trở thành phổ biến

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh như vũ bão, nhiều điều vốn được coi là thần kỳ và hiếm hoi chỉ cách đây hơn 10 năm thì đến nay đã trở nên phổ biến. Chẳng hạn, nếu năm 2013 trên toàn cầu chỉ có vài chục unicorns thì đến cuối năm 2025, đã có hơn 1.300 công ty khởi nghiệp có trị giá hơn 1 tỷ USD.

Đặc biệt hơn nữa, trong thời đại AI bùng nổ ngày nay, nhiều công ty khởi nghiệp chưa niêm yết chứng khoán đã đạt giá trị vài chục tỷ và thậm chí vài trăm tỷ đô la chỉ sau vài năm khởi nghiệp.

Điển hình nhất phải kể đến công ty khởi nghiệp OpenAI hiện có giá trị vốn hóa 500 tỷ USD hay như công ty khởi nghiệp AI khác là Anthropic có giá trị 380 tỷ USD. OpenAI chính thức được thành lập từ năm 2015 là một tổ chức phi lợi nhuận (non-profit), nhưng đến 2019 thì đã chuyển đổi thành một doanh nghiệp. Năm 2022 OpenAI cho ra mắt mô hình AI ChatGPT gây chấn động giới công nghệ và tài chính toàn cầu, mở đầu cho sự bùng phát của công nghệ AI và được coi khởi đầu cho một cuộc cách mạng công nghiệp mới.

OpenAI có thể đạt doanh thu hàng chục tỷ USD mỗi năm trong thập kỷ tới, nhờ các sản phẩm như ChatGPT, API cho doanh nghiệp, và việc cấp phép mô hình AI cho các tập đoàn công nghệ, tài chính, y tế và chính phủ... Ảnh: Internet

Anthropic ra đời năm 2021 và chỉ mới sau 5 năm cũng đã gây chấn động không kém, thậm chí có ảnh hưởng còn lớn hơn. Mới cách đây vài tuần, hồi đầu tháng 2.2026 Anthropic cho ra mắt mô hình AI có tên là Claude có chức năng lập trình nổi bật. Ngay sau màn trình diễn, thị trường phần mềm toàn cầu chao đảo. Theo Bloomberg, chỉ trong ngày 4.2.2026 giá trị thị trường của các công ty phần mềm ở Mỹ đã bị "bốc hơi" khoảng 700 tỷ đô la. Dù thị trường sau đó hồi phục phần nào, tâm lý lo ngại vẫn bao trùm giới công nghệ.

Trong bối cảnh ngày càng có nhiều công ty khởi nghiệp có giá trị tăng cao như vậy, nhiều nhà phân tích kinh tế và công nghệ đang tìm những thuật ngữ mới, thích hợp hơn để đặt cho các công ty khởi nghiệp này. Chẳng hạn như “decacorn” (định giá hàng chục tỷ USD), “hectocorn” (hàng trăm tỷ USD). Ngoài ra, giờ đây có rất nhiều công ty sắp trở thành unicorns (soon-to-be-unicorns), vì vậy một tên mới “soonicorn” để chỉ những công ty sắp gia nhập “câu lạc bộ tỷ đô” cũng mới xuất hiện.

Trụ sở chính của Apple. Ảnh: TL

So với những “gã khổng lồ” đi trước

Để thấy được sự phát triển thần kỳ của các công ty khởi nghiệp hectocorns nói trên, chúng ta hãy thử điểm lại những công ty khởi nghiệp được coi là thành công nhất trong lịch sử. Chẳng hạn như hai "ông lớn" Apple và Microsoft hiện nay là có giá trị lần lượt là 3.885 tỷ và gần 3.000 tỷ đô la (18.2.2026).

Apple do những tên “quỷ máy” bỏ học Steve Jobs và Steve Wozniak sáng lập và Microsoft do Bill Gates (cũng bỏ học giữa chừng) và Paul Allen sáng lập vào năm 1975. Mặc dù cực kỳ thành công như vậy nhưng Apple phải mất 37 năm (2012) và Microsoft phải mất 24 năm (1999) mới đạt được vốn hóa thị trường 380 tỷ, tương đương mức định giá của Anthropic sau 5 năm hoạt động và chưa niêm yết.

Tương tự, "gã khổng lồ" Nvidia được sáng lập năm 1993 và là công ty thiết kế và cung cấp chip GPU cho các mô hình AI tiên tiến nhất hiện nay, lần đầu tiên trong lịch sử vốn hóa thị trường chạm mốc 5.000 tỷ USD vào đầu năm 2026 (khoảng 4.600 tỷ đô la vào ngày 18.2.2026). Dù vậy, Nvidia cũng mất 28 năm (đến 2021) mới đạt mức 380 tỷ USD. Khoảng cách thời gian giữa “khởi nghiệp” và “trăm tỷ USD” đang được rút ngắn với tốc độ chưa từng có.

Từ Long Mã đến… Thánh Gióng?

Trông người lại nghĩ đến ta. Trong thời đại công nghệ và kỷ nguyên vươn mình, người Việt vô cùng khao khát được chứng kiến những tiền long mã (soonicorns) và những startup unicorn thực thụ góp phần đưa quốc gia trở thành một cường quốc kinh tế.

Trong năm Bính Ngọ, năm của con ngựa, hình tượng “long mã khởi nghiệp” trở thành một ẩn dụ đáng suy ngẫm. Khi công nghệ, đặc biệt là AI và bán dẫn, đang tái cấu trúc nền kinh tế toàn cầu, khát vọng về những “long mã” Việt Nam, hay những “soonicorn” nội địa, cũng trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

Biết đâu trong tương lai, thay vì unicorn, decacorn hay hectocorn, thế giới sẽ quen với một thuật ngữ mới do Việt Nam đặt tên. Một “Thánh Gióng khởi nghiệp” lớn nhanh như thổi, vươn mình ra biển lớn.

New York, 18.2.2026

Nguyễn Trung Dân