Cơn sốt AI và cuộc thanh lọc cần thiết

1.Tháng 11/2022, sự kiện ChatGPT ra mắt thương mại đã biến AI từ một khái niệm kỹ thuật mơ hồ trở thành sản phẩm tiêu dùng thực tế mà người sử dụng có thể cảm nhận được. Được đánh giá là một bước ngoặt công nghệ, ứng dụng này đạt tốc độ tăng trưởng người dùng nhanh nhất lịch sử, khiến các nhà đầu tư kỳ vọng vào một cú nhảy vọt kinh tế mới khi AI thâm nhập vào mọi lĩnh vực đời sống. Một khảo sát của tập đoàn tư vấn chiến lược McKinsey công bố tháng 5/2024 cho thấy 72% doanh nghiệp sẵn sàng chấp nhận triển khai AI trong công việc. Điều này đã thu hút những khoản đầu tư khổng lồ vào các công ty AI. Ngân hàng đầu tư Morgan Stanley từng đưa ra dự đoán giá trị tới 13.000 tỷ USD dựa trên hứa hẹn AI sẽ chiếm lĩnh thị trường lao động, cho phép doanh nghiệp cắt giảm chi phí nhân sự hàng loạt.

AI đang trở thành lớp hạ tầng thiết yếu cho những nền kinh tế mới vươn lên

Tuy nhiên, bước sang năm 2026, bầu không khí trong giới công nghệ toàn cầu đã thay đổi rõ rệt. Thay vì những lời tán tụng không ngớt về sức mạnh vạn năng của AI, giới đầu tư lẫn các nhà hoạch định chính sách đã có cái nhìn khắt khe và thực dụng hơn. Đằng sau con số hào nhoáng là một thực tế đáng quan ngại: khoảng 88% doanh nghiệp đầu tư vào AI thừa nhận với Gartner cuối năm 2025 rằng họ vẫn chưa thấy được lợi nhuận thực tế (ROI) từ các khoản đầu tư này. Trong khi đó, nghiên cứu chỉ ra rằng AI chỉ đóng góp khoảng 0,4% vào tăng trưởng năng suất lao động toàn cầu trong năm 2025, thấp hơn rất nhiều so với kỳ vọng 1,5% - 2% trước đó. Ở góc độ nền tảng, hiệu ứng "bão hòa người dùng" với số lượng truy cập đi ngang từ cuối năm 2025 và tỉ lệ rời bỏ ứng dụng cao gấp 2-3 lần so với các phần mềm truyền thống cho thấy giai đoạn “tò mò” đã chấm dứt. Đây chính là dấu hiệu mà các chuyên gia kinh tế gọi là "vực thẳm của sự thất vọng" trong biểu đồ chu kỳ kỳ vọng của công nghệ.

2.Sau 3 năm vận hành, cấu trúc kinh tế của cơn sốt AI đang bộc lộ những vết rạn tương tự như thời kỳ Dot-com năm 2000. Tại Mỹ, các cổ phiếu liên quan đến AI hiện chiếm tới 44% giá trị của chỉ số S&P 500, tương đương với mức vốn hóa khổng lồ tới 25.000 tỷ USD. Một sự phụ thuộc quá lớn vào một nhóm nhỏ các gã khổng lồ công nghệ (Big Tech) tạo ra rủi ro hệ thống cho toàn bộ thị trường. Giáo sư Stuart Russell từ Đại học Berkeley cảnh báo rằng nếu những đột phá về trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) không sớm xuất hiện để giải quyết các giới hạn về dữ liệu và năng lượng, một cú sụp đổ về vốn hóa là điều khó tránh khỏi. Sự hào phóng của các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC) đang dần cạn kiệt khi họ bắt đầu chuyển dịch từ việc rót vốn vào các "ý tưởng thay đổi thế giới" sang việc săn tìm những mô hình kinh doanh có khả năng sinh lời trong ngắn hạn.

Nếu như giai đoạn 2023-2024 là kỷ nguyên của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), nơi các nhà đầu tư sẵn sàng ký những tấm séc hàng tỷ USD cho bất kỳ startup nào hứa hẹn tạo ra đối thủ của ChatGPT, thì nay dòng vốn đã trở nên vô cùng kén chọn. Dữ liệu từ PitchBook cho thấy tổng vốn đổ vào các mô hình AI tổng quát đã giảm 60% so với cùng kỳ năm 2024. Thay vào đó, "AI chuyên biệt" (những hệ thống được huấn luyện sâu trên dữ liệu đặc thù của từng ngành) đang trở thành thỏi nam châm mới. Dòng vốn VC hiện ưu tiên các dự án có khả năng giải quyết "nỗi đau" cụ thể của doanh nghiệp thay vì các chatbot đa năng nhưng thiếu chiều sâu. Điều này phản ánh một sự thức tỉnh quan trọng: giá trị của AI không nằm ở khả năng làm được mọi thứ một cách trung bình, mà ở khả năng thực hiện một công việc chuyên môn với độ chính xác tuyệt đối.

Các báo cáo tài chính quý gần nhất từ nhóm Big Tech đã củng cố thêm cho xu hướng này. Microsoft và Alphabet, dù vẫn duy trì lợi nhuận cao, đã bắt đầu điều chỉnh kế hoạch chi tiêu. Quý IV/2025, Microsoft ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu từ Azure AI thấp hơn dự kiến, đi kèm với đó là tuyên bố từ Giám đốc điều hành Satya Nadella về việc "tối ưu hóa tài nguyên cho các giải pháp mang tính ứng dụng cao hơn là mở rộng quy mô mô hình vô tận". Tương tự, tại cuộc họp cổ đông đầu năm 2026, ông Sundar Pichai, Giám đốc của Google nhấn mạnh rằng kỷ nguyên của việc "đua nhau về số lượng tham số" đã nhường chỗ cho kỷ nguyên "hiệu quả thực thi". Các nhà phân tích tại Goldman Sachs nhận định rằng đây là giai đoạn "định giá lại" tất yếu khi các tập đoàn công nghệ không còn nhận được sự ưu ái vô điều kiện từ Phố Wall cho những dự án nghiên cứu không rõ ngày hái quả.

Trên bình diện quốc tế, cuộc chạy đua AI cũng không còn là chuyện riêng của các tập đoàn mà đã trở thành vấn đề an ninh quốc gia. Tại Hội nghị thượng đỉnh AI ở Paris diễn ra tháng 2/2025, hơn 60 quốc gia đã thông qua tuyên bố chung về AI "mở, toàn diện và đạo đức". Tại hội nghị, Tổng thống Pháp Macron bày tỏ lo ngại về sự độc quyền của các Big Tech Mỹ và nỗ lực thúc đẩy Đạo luật AI của EU để tạo ra một "AI có chủ quyền” cho châu Âu. Những đòi hỏi này đang tạo ra những rào cản thương mại mới kìm hãm cơn sốt AI.

Bong bóng tài chính thường đến từ kỳ vọng thái quá của các nhà đầu tư

3.Tuy nhiên, các nhà quan sát quốc tế cho rằng, năm 2026 không phải là dấu chấm hết, mà là một cuộc "thanh lọc cần thiết". Khác với bong bóng Dot-com khi nhiều công ty chỉ tồn tại trên danh nghĩa, các thực thể AI hiện nay như Nvidia hay Microsoft sở hữu dòng tiền thật và hạ tầng vật lý khổng lồ. Việc chi tiêu cho hạ tầng AI dự kiến tăng 44% trong năm 2026 cho thấy các nhà cung cấp dịch vụ đám mây vẫn đang đặt cược lớn vào tương lai dài hạn. Sự trỗi dậy của các mô hình ngôn ngữ nhỏ (SLM) và hệ thống đa đại lý (Multi-agent Systems) đang giúp AI trở nên thực dụng và tiết kiệm hơn, thay vì chỉ chạy đua theo kích thước mô hình. Đây là giai đoạn mà công nghệ AI "trưởng thành", thoát xác khỏi những lời quảng cáo hào nhoáng để đi vào thực chất. Ông Sam Altman, Giám đốc OpenAI, gần đây đã thừa nhận rằng "chúng ta đang tiến tới giai đoạn mà AI không còn là thứ để trình diễn nữa, nó bắt đầu phải làm việc như một hạ tầng cơ bản của nền văn minh".

Tại khu vực Đông Nam Á, thái độ lạc quan vẫn chiếm ưu thế bất chấp những biến động từ thung lũng Silicon. Tuyên bố Hà Nội về hợp tác số được thông qua tại Hội nghị Bộ trưởng số ASEAN (ADGMIN) lần thứ 6 vừa qua đã khẳng định AI là "lớp hạ tầng thiết yếu mới" cho kinh tế số khu vực. Một số quốc gia Đông Nam Á đang thu hút hàng tỷ USD đầu tư vào trung tâm dữ liệu, tận dụng lợi thế về chi phí năng lượng và địa điểm chiến lược. Giới chuyên gia tin rằng, nếu bong bóng AI toàn cầu có "xì hơi", khu vực Đông Nam Á sẽ chịu ảnh hưởng chậm hơn và có cơ hội trỗi dậy với một ngành công nghiệp AI kỷ luật hơn, tập trung vào các giải pháp thực tế cho sản xuất và nông nghiệp thông minh. Sự dịch chuyển từ các mô hình AI tiêu dùng sang AI công nghiệp chính là cơ hội để các nền kinh tế đang phát triển thu hẹp khoảng cách kỹ thuật số.

Thị trường lao động năm 2026 đang chứng kiến một cuộc tái cấu trúc mang tính lịch sử. Làn sóng sa thải do AI đã trở thành hiện thực đau đớn cho nhiều ngành nghề. Báo cáo từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo từ năm 2025-2030 sẽ có khoảng 92 triệu vị trí việc làm bị thay thế bởi tự động hóa. Tại Mỹ, chỉ riêng trong năm 2025, hơn 50.000 nhân sự ngành công nghệ đã mất việc với lý do doanh nghiệp tái cấu trúc để tập trung vào AI.

Khi phép màu không còn làm lóa mắt người dùng, AI sẽ chứng minh vai trò là công cụ giúp con người tiến bước

Các lĩnh vực như chăm sóc khách hàng, kế toán cơ bản và kiểm soát chất lượng đang bị đe dọa trực tiếp khi một hệ thống AI hiện nay chỉ tiêu tốn khoảng 5-10% chi phí so với lao động con người. Ông John-David Lovelock, chuyên gia phân tích cấp cao tại Gartner, nhận định “việc áp dụng AI không còn phụ thuộc vào túi tiền của doanh nghiệp mà phụ thuộc vào khả năng thích ứng của nguồn nhân lực và quy trình tổ chức”. Tuy nhiên, sự sụt giảm ở một số nhóm ngành lại đi kèm với sự bùng nổ nhu cầu ở các vai trò mới như "kỹ sư tinh chỉnh mô hình" hay "chuyên gia đạo đức dữ liệu", tạo nên một bức tranh thị trường lao động vừa hỗn loạn, vừa đầy hứa hẹn.

Năm 2026 sẽ là năm định hình lại trật tự thế giới AI. Những startup sống dựa vào "hơi" của các mô hình lớn mà không có giá trị cốt lõi sẽ bị đào thải không thương tiếc. Những khoản định giá ảo sẽ phải trở về với giá trị thực dựa trên bảng cân đối kế toán. Nhưng, sau cơn bão thanh lọc, những gì còn lại sẽ là những thực thể mạnh nhất, những ứng dụng AI thực sự đi sâu giải quyết các vấn đề đời sống. Bong bóng AI có thể “xì hơi” nhưng dòng chảy của cuộc cách mạng công nghệ là không thể đảo ngược. Như một quy luật tất yếu của lịch sử: sau mỗi cuộc khủng hoảng luôn là sự khởi đầu của một kỷ nguyên vàng thực thụ. Khi đó, AI không còn là một phép màu kỳ ảo, mà là một công cụ hữu dụng và thiết yếu cho tương lai của nhân loại.

Nguyễn Thăng Long