Long Thành trước bước ngoặt thành cực tăng trưởng hàng không quốc tế

Thách thức bài toán kết nối

Đúng 15 năm sau khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch Cảng hàng không quốc tế Long Thành tại Quyết định số 909/QĐ-TTg ngày 14/6/2011, vị thế và vai trò của cửa ngõ hàng không lớn nhất khu vực phía Nam đang đứng trước một bước chuyển mới.

Đầu tuần này, Cục Hàng không Việt Nam đã có Tờ trình số 3596/TTr-CHK đề nghị Bộ Xây dựng thẩm định, phê duyệt nhiệm vụ lập Quy hoạch Cảng hàng không quốc tế Long Thành thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Trên cơ sở quy hoạch tại Quyết định số 909, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 94/2015/QH13 về chủ trương đầu tư Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành, chia thành ba giai đoạn với công suất tăng dần từ 25 triệu lên 50 triệu và 100 triệu hành khách mỗi năm.

Tàu bay Boeing 787 - 900 của Vietnam Airlines hạ cánh tại Cảng hàng không quốc tế Long Thành.

Tính đến cuối tháng 6/2026, nhiều hạng mục thuộc giai đoạn 1 Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành đã cơ bản hoàn thành. Trong đó, đường cất, hạ cánh số 1 (05R-23L) cùng hệ thống đường lăn, sân đỗ phía Tây đã hoàn thành và thực hiện chuyến bay đầu tiên vào ngày 19/12/2025. Đường cất, hạ cánh số 2 (05L-23R) cùng hệ thống đường lăn, sân đỗ đồng bộ đang được xây dựng, dự kiến đưa vào khai thác trong năm 2026.

Nhà ga hành khách T1 cùng các hạng mục phụ trợ có công suất khai thác 25 triệu hành khách và 1,2 triệu tấn hàng hóa mỗi năm cũng đang được chủ đầu tư khẩn trương hoàn thiện để đưa vào khai thác thương mại vào tháng 12/2026.

Tuy nhiên, Cục Hàng không Việt Nam cho biết, sau hơn 15 năm, nhiều tiêu chuẩn của ICAO cũng như các quy chuẩn về quy hoạch, thiết kế cảng hàng không đã được cập nhật. Trong thời gian qua, quy hoạch Long Thành nhiều lần được điều chỉnh để phù hợp với các tiêu chuẩn mới, trong đó có những thay đổi đáng kể về cấu hình khu bay.

Đặc biệt, theo quy hoạch hiện hành, Cảng hàng không quốc tế Long Thành được phát triển theo mô hình nhiều nhà ga hành khách, đầu tư theo từng giai đoạn. Khi toàn bộ các nhà ga đi vào khai thác, khả năng kết nối giữa các nhà ga sẽ trở thành yếu tố quyết định chất lượng dịch vụ, hiệu quả khai thác và năng lực cạnh tranh của cảng hàng không.

Trên thực tế, các trung tâm trung chuyển hàng không hàng đầu thế giới như Changi (Singapore), Incheon (Hàn Quốc) hay Dubai International (UAE) đều phát triển hệ thống kết nối liền mạch giữa các nhà ga bằng tàu điện nội bộ (APM), hành lang ngầm hoặc cầu vượt trên cao nhằm rút ngắn thời gian trung chuyển. Đây được xem là tiêu chí cốt lõi để đánh giá năng lực của một trung tâm trung chuyển quốc tế.

Trong khi đó, các nghị quyết và chỉ đạo của Chính phủ cũng đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả khai thác và bảo đảm kết nối đồng bộ trong toàn cảng hàng không.

Với mục tiêu đưa Long Thành trở thành trung tâm trung chuyển có khả năng cạnh tranh với các “hub” lớn trong khu vực, thời gian kết nối giữa các nhà ga phải đạt tiêu chuẩn quốc tế, dưới 45 phút đối với hành khách nối chuyến.

“Vì vậy, việc bổ sung và hoàn thiện phương án kết nối khu bay giữa các nhà ga được xác định là một trong những nội dung trọng tâm của lần lập quy hoạch mới” - ông Đào Xuân Hoạch Phó cục trưởng Cục Hàng không Việt Nam, cho biết.

Ba trụ cột chính

Một trong những lý do quan trọng khác khiến Cục Hàng không Việt Nam phải đề xuất lập lại quy hoạch là những thay đổi liên quan đến tư duy, cách tiếp cận mới trong việc xây dựng mô hình Airport City tại Cảng hàng không quốc tế Long Thành.

Theo Công ty cổ phần Tư vấn công nghệ, thiết bị và Kiểm định xây dựng (CONINCO), đơn vị tư vấn lập quy hoạch, Airport City đang trở thành xu hướng phát triển của các cảng hàng không lớn trên thế giới.

Nghiên cứu của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO) cho thấy, doanh thu phi hàng không hiện chiếm khoảng 40 - 60% tổng doanh thu của nhiều sân bay hiện đại, trong đó các hoạt động thương mại, logistics, khách sạn, hội nghị và dịch vụ đô thị đóng vai trò ngày càng quan trọng.

Tại Long Thành, khu Airport City đã được xác định trong các quy hoạch trước nhưng mới dừng ở định hướng, chưa làm rõ chức năng, mô hình khai thác và cơ chế tài chính. Điều này khiến việc khai thác quỹ đất, thu hút nhà đầu tư chiến lược và tạo nguồn thu bổ trợ cho cảng hàng không còn nhiều hạn chế.

Theo đơn vị tư vấn, việc lập quy hoạch mới sẽ tạo cơ sở để phát triển đồng bộ khu thương mại, khách sạn, logistics, trung tâm hội nghị, khu công nghiệp công nghệ cao gắn với hàng không; đồng thời mở rộng khả năng huy động nguồn lực xã hội theo phương thức PPP, qua đó nâng cao tính khả thi tài chính của toàn Dự án.

Được biết, hiện có khá nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước đang quan tâm đầu tư các khu dịch vụ đồng bộ ngay khi Cảng hàng không quốc tế Long Thành đưa vào khai thác giai đoạn 1 vào tháng 12/2026.

Trong đó, Vietjet mong muốn được tham gia đầu tư các công trình dịch vụ hàng không và phi hàng không nhằm góp phần bảo đảm tiến độ khai thác giai đoạn 1 của sân bay Long Thành. Danh mục đề xuất của Vietjet gồm cơ sở bảo dưỡng, sửa chữa thiết bị phục vụ mặt đất (GSE) diện tích khoảng 1,4 ha; khu cung cấp suất ăn hàng không khoảng 3 ha; nhà ga hàng hóa chuyển phát nhanh khoảng 5,02 ha; kho giao nhận hàng hóa khoảng 15,3 ha; cùng với đó là tổ hợp đô thị hàng không (Airport City) quy mô khoảng 110 ha phục vụ chuyên gia, người lao động và các dịch vụ tiện ích.

Cùng với Airport City, khu logistics hàng không cũng được xác định là một nội dung trọng tâm cần rà soát, cập nhật.

Theo CONINCO, sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới, sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu và quá trình chuyển đổi số đang làm thay đổi mạnh nhu cầu phát triển logistics hàng không. Trong khi đó, Chiến lược phát triển logistics Việt Nam đến năm 2030 đã xác định Long Thành là một trong những đầu mối logistics quốc gia.

Do đó, quy hoạch mới sẽ nghiên cứu bổ sung các hạ tầng như kho lạnh, kho ngoại quan, trung tâm phân loại hàng hóa tự động; tích hợp trí tuệ nhân tạo, tự động hóa trong quản lý hàng hóa; đồng thời phát triển các khu công nghiệp - logistics gắn với sân bay nhằm rút ngắn chuỗi cung ứng và nâng cao năng lực cạnh tranh của Long Thành.

Ngoài ra, đơn vị tư vấn cho rằng, việc lập lại quy hoạch còn xuất phát từ nhiều thay đổi lớn về bối cảnh phát triển. Việc sắp xếp đơn vị hành chính đã làm thay đổi không gian phát triển vùng; các dự báo về tăng trưởng kinh tế, dân số và nhu cầu vận tải hàng không đều không còn phù hợp với các giả định cách đây 15 năm.

Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ quản lý sân bay, yêu cầu sử dụng đất hiệu quả và mục tiêu giảm phát thải carbon theo các cam kết quốc tế cũng đặt ra yêu cầu phải xây dựng một quy hoạch mới theo hướng hiện đại, đồng bộ và bền vững hơn.

Để bám sát các thay đổi này, tư duy quy hoạch Long Thành cần có sự chuyển dịch mạnh mẽ, từ phát triển một công trình hạ tầng giao thông sang xây dựng một cực tăng trưởng kinh tế mới trên ba trụ cột: Airport City (đô thị sân bay), trung tâm logistics hàng không và hệ sinh thái công nghiệp - thương mại - dịch vụ gắn với sân bay.

“Đây cũng sẽ là cơ sở để Cảng hàng không quốc tế Long Thành phát triển theo hướng hiện đại, đồng bộ, khai thác hiệu quả hạ tầng đã đầu tư, đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng, gắn với phát triển vùng và bảo đảm vững chắc yêu cầu quốc phòng, an ninh trong giai đoạn mới” - đại diện Cục Hàng không Việt Nam đánh giá.