'Lửa tết' (Bài 2): Bánh ở phố, bánh ở quê

Ông Lê Xuân Thành, phường Hàm Rồng bên nồi bánh chưng tại chương trình “Tết xưa làng cổ” Xuân Ất Tỵ 2025.

1. Vì bánh không chỉ là một món ăn mà còn là biểu tượng sâu sắc của văn hóa Việt Nam, mang đậm tính dân tộc nên không thể thiếu trong ngày tết. Theo quan niệm của người Việt xưa, bánh chưng vuông, bánh dày tròn của người Kinh tượng trưng cho đất, trời để dâng lên tổ tiên, tế trời, tế thần, cầu mong vụ mùa thuận lợi...

Với ý nghĩa quan trọng này, vào ngày 12/5 âm lịch hàng năm, TP Sầm Sơn (cũ) thường tổ chức lễ hội bánh chưng – bánh giầy với mong muốn cầu cho mưa thuận, gió hòa, quốc thái, dân an... Trong môi trường giáo dục, nhiều trường học trên địa bàn tỉnh đã tổ chức “Hội chợ xuân”, trong đó không thể thiếu phần thi gói bánh chưng... Còn tại chương trình “Tết xưa làng cổ” ở Làng cổ Đông Sơn, phường Hàm Rồng thì 2 năm trở lại đây cũng đã tổ chức thi gói bánh chưng giữa các tổ dân phố, làng...

“Đó là một cuộc thi mang lại cho chúng tôi rất nhiều cảm xúc, vừa xúc động, vừa hồi hộp...”, ông Lê Xuân Thành (69 tuổi), một công dân ở ngõ Nhân của làng cổ đồng thời cũng là người đã từng tham gia gói bánh chưng ở cuộc thi Xuân Ất Tỵ 2025, cho biết.

Tại cuộc thi này, đội ông Thành đoạt giải ba. Đội có 5 thành viên, “trẻ nhất” 55 tuổi, già nhất 80 tuổi. Ông Thành trong vai trò là đội trưởng. Theo quy định, người tham gia cuộc thi phải mặc áo the, đội khăn xếp, đúng như “tết xưa”.

“Ở nhà tôi, tết năm nào cũng gói bánh chưng, nhưng bước vào cuộc thi, đã có những lúc khiến tôi bối rối...”, ông Thành nói.

Bối rối? Câu chữ của ông bỗng gây hoang mang. Bối rối vì thiếu tính chuyên nghiệp? - “Hoàn toàn không. Bối rối ở đây, đấy là khi tôi quay sang các đội bạn, trông ai cũng bừng bừng khí thế. Trong khi đó, cổ động viên hò reo, cổ vũ rất nhiệt tình... Cảm giác như tết đã đến, cứ lâng lâng, khó tả...”.

Tết Bính Ngọ 2026, ông Thành tiếp tục tham gia thi gói bánh chưng tại “Tết xưa làng cổ”. Lần này, như chia sẻ của ông: “Rút kinh nghiệm lần trước, ở cuộc thi năm nay, đội phải bỏ thêm hành vào bánh”.

2. Ngoài bánh chưng xanh, ở xứ Thanh nói riêng còn có bánh chưng đen của đồng bào dân tộc Thái. Trong văn hóa người Thái, bánh chưng đen là biểu tượng của sự may mắn, bình an và sung túc.

Bánh chưng đen ngày tết của dân tộc Thái là biểu tượng của sự may mắn, bình an...

Bánh chưng đen khác bánh chưng xanh ở màu sắc còn lại tất cả nguyên liệu đều giống nhau, cũng gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, lá dong... Để làm bánh chưng đen, người Thái lấy tro của cây rơm hoặc cây vừng trộn cùng gạo nếp. Sau lấy chày giã để tăng độ kết dính, tạo màu đậm hơn cho gạo. “Khi gói bánh, thường có 3, 4 nhà cùng gói. Năm ngoái, gia đình tôi có bà Xuân, ông Sao, ông Thắng sang gói. Xong nhà tôi, lại đi lần lượt gói ở 3 nhà này... Trong thôn, ai cũng làm vậy để tăng sự đoàn kết, gắn bó...”, bà Cầm Thị Mai, thôn Chẻ Dài, xã Xuân Chinh cho biết.

Làm bánh chưng đen có khó hơn bánh chưng xanh? Khó nhất vẫn là khâu tạo màu đen bởi đây là nét đặc trưng riêng của món ẩm thực này. Màu đen của bánh tượng trưng cho sự gắn kết giữa lòng người, núi rừng và đất trời. Người dân quan niệm, hương thơm của gạo nếp hòa cùng mùi tro của cây rơm, cây vừng là cách để “thu nhỏ” cả tinh túy của ruộng đồng, cỏ cây vào trong một món ăn.

Ngày tết, ở thôn Chẻ Dài, nhà nào cũng đỏ lửa nấu bánh chưng, không chỉ nấu bánh chưng đen mà cả bánh chưng xanh. “Bánh chưng đen, đặc trưng của người Thái. Bánh chưng xanh, biểu tượng truyền thống ẩm thực dân tộc, không thể thiếu trong ngày tết nên nhà nào cũng gói 2 loại. Mâm cúng ngày tết, bao giờ cũng có 2 cặp bánh chưng xanh, bánh chưng đen”, bà Mai cho biết thêm.

Còn nhớ, trong một cuộc phỏng vấn, khi được hỏi: “Nếu chọn một món ăn làm biểu tượng cho ngày tết cổ truyền Việt Nam, ông sẽ chọn món gì?”. Chuyên gia vệ sinh an toàn thực phẩm Vũ Thế Thành đã trả lời: “Món ăn ngày tết thì nhiều, thịt mỡ, dưa hành, tôm khô, củ kiệu, mứt trái... Những thứ này, ngày thường cũng tìm thấy, nhưng chỉ có bánh chưng mới là dấu hiệu của Tết Nguyên đán. Thấy bánh chưng là thấy tết. Tết nhất muốn bày thêm gì trên bàn thờ ông bà cũng được, nhưng phải có cặp bánh chưng”.

Phải rồi. Thấy bánh chưng là thấy tết. Khi thành thị đỏ lửa, khi làng quê đỏ lửa bởi... nồi bánh chưng, ắt tết đã về...

Bài và ảnh: Vi An