Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi: Mở đường cho quản lý hiện đại, phát triển xanh

Quốc hội vừa thông qua Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) với nhiều quy định mang tính đột phá về cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền và tăng cường hậu kiểm. Từ ngày 1/3/2027, hơn 90% dự án thuộc diện phải thực hiện đánh giá tác động môi trường và xin cấp giấy phép môi trường sẽ được cắt giảm thủ tục; thời gian giải quyết thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ giảm hơn 52%. Những thay đổi này không chỉ tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực giám sát, kiểm soát ô nhiễm.

Giảm tiền kiểm, tăng cường hậu kiểm

Sáng 21/11, với 481/482 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành (96,39%), Quốc hội đã thông qua Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi). Đây là bước điều chỉnh quan trọng nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn thi hành pháp luật về môi trường, đồng thời đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng giảm thủ tục hành chính, tăng hiệu quả kiểm soát và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Trước khi Quốc hội biểu quyết, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, đã trình bày báo cáo tóm tắt nội dung tiếp thu, giải trình ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan thẩm tra và đại biểu Quốc hội tại các phiên thảo luận ở Tổ và Hội trường đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.

Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, một trong những định hướng xuyên suốt của lần sửa đổi này là cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế hậu kiểm chặt chẽ. Kế thừa Nghị quyết số 66.19/2026/NQ-CP của Chính phủ, Luật cắt giảm nhiều đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM), xin cấp giấy phép môi trường (GPMT), chuyển mạnh sang hình thức đăng ký môi trường.

Đáng chú ý, Luật hoàn thiện quy định miễn thực hiện ĐTM đối với các dự án thứ cấp trong khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung và cụm công nghiệp đã đáp ứng yêu cầu về hạ tầng kỹ thuật, thủ tục môi trường. Đối với GPMT, phạm vi áp dụng được tập trung vào các dự án thứ cấp có phát sinh nhiều khí thải ra môi trường.

Cách tiếp cận này hướng tới phân loại dự án theo mức độ tác động, nguy cơ gây ô nhiễm, thay vì áp dụng đồng loạt các thủ tục hành chính. Qua đó, những dự án có mức độ rủi ro thấp, hoạt động trong khu vực đã có hạ tầng bảo vệ môi trường đáp ứng yêu cầu sẽ được giảm bớt gánh nặng thủ tục, trong khi các nguồn phát thải có nguy cơ cao vẫn phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ.

Cùng với đó, Luật hoàn thiện các tiêu chí xác định yếu tố nhạy cảm về môi trường. Trong đó, bổ sung yếu tố di dân, tái định cư; hoạt động xả nước thải vào nguồn nước phục vụ cấp nước sinh hoạt và xả thải vào khu dân cư tập trung. Việc bổ sung các tiêu chí này nhằm nhận diện đầy đủ hơn những tác động có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sức khỏe cộng đồng, qua đó nâng cao chất lượng thẩm định và phòng ngừa rủi ro môi trường ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.

Một điểm đáng chú ý khác là đẩy mạnh phân cấp cho địa phương trong thẩm định báo cáo ĐTM và cấp GPMT. Việc phân quyền đi đôi với cá thể hóa trách nhiệm của người đứng đầu, đặc biệt là Chủ tịch UBND các cấp trong kiểm soát, xử lý ô nhiễm thuộc phạm vi quản lý.

Đây là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh địa phương được trao thêm thẩm quyền giải quyết các vấn đề môi trường phát sinh trên địa bàn. Phân cấp không chỉ nhằm rút ngắn quy trình, giảm thời gian giải quyết thủ tục mà còn phải gắn với trách nhiệm tổ chức thực hiện, kiểm tra và xử lý vi phạm. Nếu thiếu cơ chế giám sát và xác định trách nhiệm cụ thể, việc giảm tiền kiểm có thể tạo ra khoảng trống trong quản lý.

Để khắc phục nguy cơ này, Chính phủ bổ sung các công cụ hậu kiểm, tăng cường giám sát theo mức độ rủi ro và dựa trên dữ liệu. Đồng thời, Luật bổ sung tiêu chí “địa bàn hoạt động” nhằm phân định trách nhiệm của cơ quan Trung ương và cơ chế phối hợp giữa các địa phương trong xử lý ô nhiễm liên tỉnh.

Như vậy, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường không đơn thuần là cắt giảm các khâu kiểm soát mà là chuyển đổi phương thức quản lý. Thay vì tập trung nhiều vào hồ sơ, giấy phép trước khi dự án vận hành, cơ quan quản lý phải nâng cao khả năng theo dõi thực tế, phát hiện sớm nguy cơ, kiểm tra đúng đối tượng và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm.

Tháo gỡ điểm nghẽn, nâng cao năng lực kiểm soát ô nhiễm

Bên cạnh cải cách thủ tục, Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) tập trung hoàn thiện các quy định về quản lý chất thải, kiểm soát ô nhiễm nước, không khí và nâng cao chất lượng hoạt động quan trắc. Đây đều là những lĩnh vực có tác động trực tiếp đến hiệu quả quản lý môi trường, nhất là trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa, công nghiệp hóa và phát triển hạ tầng ngày càng cao.

Đối với quản lý chất thải, Luật hoàn thiện các quy định nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động tái chế, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và trao quyền chủ động cho địa phương trong tổ chức thực hiện, phù hợp với điều kiện hạ tầng kỹ thuật về bảo vệ môi trường.

Việc hoàn thiện cơ chế quản lý chất thải có ý nghĩa quan trọng trong chuyển đổi tư duy từ xử lý chất thải đơn thuần sang quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm, khuyến khích tái sử dụng, tái chế và khai thác giá trị từ chất thải. Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết để giảm áp lực lên các khu xử lý, hạn chế nguy cơ ô nhiễm và sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Trong quản lý tài nguyên nước và kiểm soát ô nhiễm, Luật bổ sung quy định quản lý chất lượng nước mặt theo lưu vực, kiểm soát khả năng chịu tải của từng thông số ô nhiễm. Quy định này tạo cơ sở để đánh giá sức chịu tải của nguồn nước, xác định giới hạn tiếp nhận chất thải và kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm phù hợp với đặc điểm từng lưu vực.

Đặc biệt, quản lý chất lượng nước theo lưu vực sẽ góp phần khắc phục cách tiếp cận phân tán theo địa giới hành chính, bởi ô nhiễm nguồn nước thường không dừng lại ở phạm vi một địa phương. Việc kiểm soát cần được thực hiện trên cơ sở tổng thể, có sự phối hợp giữa các địa phương cùng khai thác, sử dụng và chịu tác động từ một nguồn nước.

Đối với môi trường không khí, Luật luật hóa các công cụ kiểm kê khí thải, vùng phát thải thấp, đồng thời bổ sung nội dung kế hoạch quản lý chất lượng môi trường không khí theo phương thức quản lý tổng hợp. Những công cụ này tạo cơ sở để cơ quan quản lý nhận diện nguồn phát thải, xác định khu vực có nguy cơ ô nhiễm và xây dựng giải pháp kiểm soát phù hợp.

Một nội dung quan trọng khác là hoàn thiện quy định về quan trắc môi trường, bảo đảm tính chính xác, khách quan và toàn vẹn của dữ liệu. Luật chú trọng xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường thống nhất, có khả năng chia sẻ, sử dụng chung, gắn với yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước.

Trong bối cảnh giảm tiền kiểm và tăng hậu kiểm, dữ liệu quan trắc không chỉ phục vụ công tác thống kê, báo cáo mà còn là căn cứ để phát hiện sớm dấu hiệu bất thường, đánh giá mức độ tuân thủ của cơ sở sản xuất, kinh doanh và hỗ trợ cơ quan quản lý đưa ra quyết định kịp thời.

Đây cũng là điều kiện để từng bước hình thành phương thức quản lý môi trường dựa trên dữ liệu, tăng tính minh bạch và nâng cao hiệu quả giám sát. Tuy nhiên, hiệu quả của công cụ này phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu đầu vào, khả năng kết nối, chia sẻ thông tin và năng lực phân tích, xử lý của cơ quan quản lý.

Hoàn thiện thể chế, tạo động lực cho tăng trưởng xanh

Không chỉ tập trung vào cải cách thủ tục và kiểm soát ô nhiễm, Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) còn hoàn thiện hành lang pháp lý về giảm phát thải khí nhà kính, phát triển thị trường carbon và bảo đảm nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường.

Quốc hội biểu quyết thông qua Luật (Ảnh: Media Quốc hội).

Quốc hội biểu quyết thông qua Luật (Ảnh: Media Quốc hội).

Theo Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng, đối với lĩnh vực giảm phát thải khí nhà kính, Luật tiếp tục duy trì quy định về kỳ báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở 2 năm một lần như Luật hiện hành. Đồng thời, trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường carbon được hoàn thiện theo thông lệ quốc tế, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu hội nhập và bảo vệ lợi ích quốc gia.

Đây là nội dung có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, phát thải thấp. Việc hoàn thiện quy định về kiểm kê khí nhà kính và trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường carbon sẽ góp phần tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch giảm phát thải, nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với các yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Cùng với đó, Luật tiếp tục thể chế hóa các chủ trương, định hướng mới của Đảng về bảo vệ môi trường, an ninh môi trường và phát triển kinh tế nhà nước. Đáng chú ý, Luật bổ sung quy định về thẩm quyền giải thể Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và quỹ bảo vệ môi trường cấp tỉnh; đồng thời giao Chính phủ quy định việc chuyển tiếp trong trường hợp tổ chức lại hoặc giải thể các quỹ.

Quy định này nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc rà soát, sắp xếp các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách theo Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước.

Về nguồn lực tài chính, Luật quy định bố trí khoản chi riêng cho sự nghiệp bảo vệ môi trường trong ngân sách nhà nước, bảo đảm nguồn lực tương xứng với tốc độ tăng trưởng, quy mô nền kinh tế và yêu cầu nhiệm vụ. Tuy nhiên, Luật không quy định cứng tỷ lệ phần trăm chi tối thiểu nhằm bảo đảm sự linh hoạt trong cân đối, điều hành ngân sách hằng năm, phù hợp với định hướng tại Nghị quyết số 79-NQ/TW và pháp luật về ngân sách nhà nước.

Quá trình hoàn thiện Luật được thực hiện trên cơ sở quán triệt các chủ trương, nghị quyết, chỉ thị, kết luận mới của Đảng, trong đó có Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về bảo vệ môi trường và Chỉ thị số 15-CT/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh môi trường. Chính phủ cũng phối hợp với các cơ quan của Quốc hội rà soát kỹ thuật lập pháp, ngôn ngữ và các điều khoản chuyển tiếp, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của Luật với hệ thống pháp luật hiện hành.

Với những nội dung sửa đổi quan trọng, Luật Bảo vệ môi trường được kỳ vọng sẽ kịp thời tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn, giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Đặc biệt, việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm đòi hỏi các cơ quan quản lý phải nâng cao năng lực giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm, bảo đảm không để việc cắt giảm thủ tục hành chính trở thành khoảng trống trong kiểm soát ô nhiễm.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo dựng môi trường đầu tư thông thoáng mà còn phải bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ sức khỏe cộng đồng, gìn giữ tài nguyên và an ninh môi trường. Đây chính là nền tảng để thúc đẩy chuyển đổi xanh, nâng cao chất lượng tăng trưởng và hướng tới phát triển bền vững đất nước.

Trần Sơn

Nguồn Pháp Luật VN: https://baophapluat.vn/luat-bao-ve-moi-truong-sua-doi-mo-duong-cho-quan-ly-hien-dai-phat-trien-xanh.html