Luật Đấu thầu (sửa đổi): Đại biểu đề nghị chặn ‘quân xanh, quân đỏ’

Sáng 6/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi). Theo chương trình Kỳ họp, Quốc hội biểu quyết thông qua dự án Luật vào chiều 21/11.

 Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi)

Nhận diện cạnh tranh giả tạo

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai) cho rằng đấu thầu là lĩnh vực nhạy cảm, tiềm ẩn nhiều nguy cơ tiêu cực, thông đồng, gian lận. Theo đại biểu, một số chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn, thẩm định giá thông đồng, móc ngoặc với nhà thầu để nâng khống giá, cài cắm tiêu chí kỹ thuật riêng biệt, điều kiện năng lực, kinh nghiệm mang tính đặc thù nhằm hạn chế nhà thầu khác tham gia.

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai)

“Có trường hợp các doanh nghiệp thỏa thuận trước về giá dự thầu, phân chia vai trò ‘quân xanh, quân đỏ’, tạo ra những cuộc đấu thầu có vẻ cạnh tranh nhưng thực chất kết quả đã được sắp xếp”, đại biểu Nguyễn Trung Kiên nói.

Hành vi thông đồng, theo đại biểu, không chỉ diễn ra ở lĩnh vực công mà còn xuất hiện ở khu vực tư. Một số chủ thể thông đồng để nâng khống giá thiết bị, vật tư đầu vào, qua đó làm tăng chi phí đầu tư, kinh doanh nhằm giảm nghĩa vụ thuế.

Đại biểu chỉ ra thêm cách tạo sự cạnh tranh giả tạo: Một chủ thể có thể dùng nhiều doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc thông qua người đứng tên hộ để cùng tham gia đấu thầu. Quan hệ lợi ích giữa người có thẩm quyền quyết định lựa chọn nhà thầu với doanh nghiệp dự thầu cũng có thể được che giấu qua nhiều tầng sở hữu, quan hệ tài chính hoặc chủ sở hữu hưởng lợi thực tế.

“Trong môi trường đấu thầu điện tử, còn có tình trạng giả mạo hồ sơ năng lực, kinh nghiệm, chứng nhận chất lượng, làm sai lệch dữ liệu và sử dụng công nghệ để thực hiện các hành vi gian lận”, đại biểu phát biểu.

Từ thực tế trên, đại biểu đề nghị dự thảo Luật làm rõ hơn các hành vi bị cấm, đặc biệt là thông thầu, gian lận và che giấu xung đột lợi ích. Cụ thể, bổ sung hành vi sử dụng các doanh nghiệp có quan hệ sở hữu, quản lý, kiểm soát hoặc cùng chủ sở hữu hưởng lợi để thao túng giá dự thầu, phân chia khả năng trúng thầu, tạo ra sự cạnh tranh giả tạo nhằm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung quy định về phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm trong hoạt động đấu thầu. Trong đó, xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu, chủ đầu tư, bên mời thầu trong việc chủ động nhận diện, kiểm soát nguy cơ thông thầu, gian lận, xung đột lợi ích ngay từ khâu chuẩn bị đấu thầu; thiết lập cơ chế tiếp nhận, kiểm tra, xác minh và xử lý kịp thời các dấu hiệu vi phạm.

“Nghiêm cấm hành vi bao che, che giấu vi phạm, cản trở hoạt động kiểm tra, xác minh và bảo vệ người phản ánh, tố cáo vi phạm theo quy định của pháp luật”, đại biểu Nguyễn Trung Kiên nói.

Về công cụ, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện, tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo để phân tích, đánh giá rủi ro, phát hiện dấu hiệu bất thường về giá, tỉ lệ chỉ định thầu, số lượng trúng thầu bất thường trong thời gian ngắn, quan hệ sở hữu giữa các nhà thầu và kết quả thực hiện hợp đồng.

Báo cáo số 915/BC-BTC ngày 5/11/2026 của Bộ Tài chính tiếp thu, giải trình bước đầu ý kiến tại Tổ cho biết, Điều 98 dự thảo Nghị định đã quy định giám sát thường xuyên dựa trên dấu hiệu rủi ro. Bộ đang phát triển chức năng giám sát, cảnh báo trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phát hiện dấu hiệu bất thường.

Làm rõ ranh giới nâng khống giá

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp) cho rằng tình trạng thông thầu, gian lận trong tổ chức đấu thầu vẫn diễn ra, không ít cán bộ và doanh nghiệp đã vướng vào vòng lao lý do vi phạm liên quan đến hoạt động này.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp)

Theo đại biểu, hành vi thông thầu ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Một số trường hợp cài cắm những chi tiết nhỏ hoặc yêu cầu riêng về phương án kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu mà các nhà thầu khác không được biết, chỉ cung cấp cho nhà thầu có quan hệ thân thiết với chủ đầu tư để nhà thầu này có lợi thế trúng thầu.

Thông thầu còn thể hiện ở việc nâng khống giá dự toán, đẩy giá trị đầu tư lên cao. Đại biểu dẫn ví dụ, một công trình thực tế chỉ cần 10 tỷ đồng nhưng dự toán, thiết kế kỹ thuật lại được nâng lên 12 tỷ đồng. Dự toán 12 tỷ đồng ấy vẫn được thẩm định, phê duyệt, giúp nhà thầu được lựa chọn trúng thầu với giá cao hơn, có lợi nhuận cao hơn, thậm chí có thể xảy ra tình trạng chia chác trong quá trình tổ chức đấu thầu.

Đại biểu đề nghị, bên cạnh các quy định trong dự thảo Luật, cần có hướng dẫn cụ thể tại nghị định và thông tư của Bộ Tài chính để người tổ chức thực hiện không dám, không muốn làm sai.

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ) đánh giá cao việc Ban soạn thảo bổ sung tại điểm d khoản 3 Điều 14 hành vi bị cấm là dàn xếp, thỏa thuận nâng khống giá gói thầu, dự toán gói thầu. Đây, theo đại biểu, là nguyên nhân then chốt gây thất thoát ngân sách và méo mó thị trường thời gian qua.

Tuy nhiên, đại biểu lưu ý ranh giới giữa hành vi thông đồng nâng khống với nghiệp vụ khảo sát, thu thập báo giá thị trường theo quy trình thông thường hiện rất mong manh. Nếu dự thảo Luật chỉ quy định chung chung sẽ tiếp tục tạo tâm lý e ngại, sợ sai trong đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác lập, thẩm định và phê duyệt dự toán.

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ)

Đại biểu đề nghị bổ sung tiêu chuẩn pháp lý định lượng rõ ràng: Chỉ coi là hành vi thông thầu bị cấm khi có chứng cứ khách quan chứng minh việc cấu kết, thỏa thuận cung cấp báo giá sai lệch có tổ chức nhằm ấn định giá dự toán vượt quá mặt bằng thị trường.

Dự thảo Luật cũng cần quy định rõ nguyên tắc bảo vệ cán bộ, theo đại biểu Nguyễn Văn Mạnh đề xuất: Trường hợp bên mời thầu đã thực hiện đầy đủ, đúng trình tự, quy trình khảo sát giá theo quy định và không có yếu tố tư lợi thì được loại trừ trách nhiệm hình sự khi có biến động khách quan của thị trường.

Giải trình ý kiến tại Tổ, Bộ Tài chính cho biết quy định về nâng khống áp dụng với mọi tổ chức, cá nhân vi phạm, không phân biệt vai trò, gồm cả chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn lập dự toán, tổ chức thẩm định giá. Vi phạm Điều 14 có thể bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu từ 06 tháng đến 05 năm. Bộ Tài chính sẽ báo cáo Chính phủ hoàn thiện theo hướng không mở rộng phạm vi cấm đối với trường hợp chưa đủ căn cứ xác định vi phạm.

Về báo giá, dự thảo Nghị định quy định việc yêu cầu và gửi báo giá trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, ghi nhận, lưu vết chủ thể cung cấp, thời điểm và nội dung báo giá. Chủ đầu tư đã tuân thủ đầy đủ quy định về thu thập báo giá thì không phải chịu trách nhiệm đối với hành vi vi phạm của đơn vị cung cấp báo giá.