Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế xin - cho và lợi ích nhóm có đất sống

Giá gói thầu trở thành “chiếc bẫy hai chiều”

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Quảng Trị) dành toàn bộ phát biểu để góp ý về việc kiểm soát giá gói thầu.

Ông cho biết giá gói thầu là mức trần xét duyệt trúng thầu. Mức trần bị nâng thì giá trúng thầu bị kéo theo, nhất là trong chỉ định thầu, vốn không có cạnh tranh.

Ông dẫn thực tiễn vụ việc từ 2020, tại Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hà Nội, máy xét nghiệm nhập khoảng 2,3 tỷ đồng được báo giá 7 tỷ đồng qua chỉ định thầu. Tại Quảng Ninh, chứng thư thẩm định giá thiết bị giáo dục phát hành đúng mức giá phía nhà thầu đã định, gây thiệt hại hơn 80 tỷ đồng. Ngân sách thất thoát, nhiều cán bộ phải chịu trách nhiệm hình sự.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ

Theo đại biểu, khi căn cứ xác định giá còn lỏng, giá gói thầu trở thành chiếc bẫy hai chiều: người muốn làm sai thì lợi dụng, người làm đúng lại e ngại; cán bộ tham gia tổ chuyên gia, hội đồng thẩm định giá luôn nơm nớp lo sợ.

Điều này dẫn đến tình trạng “e ngại rủi ro, sợ sai, đùn đẩy trách nhiệm, né tránh công việc”, cũng là một trong những nguyên nhân làm chậm giải ngân vốn đầu tư công.

Ông Vũ nhìn nhận dự thảo luật vẫn để ngỏ các khâu then chốt: "ai tạo ra con số, con số dựa vào đâu, mức trần được nâng thế nào và ai chịu trách nhiệm khi con số sai”.

Đại biểu cho rằng với quy định trong dự thảo luật thì người đưa báo giá sai, xác nhận tài liệu sai chưa thuộc hành vi bị cấm, vì thế trách nhiệm dồn về người ký phê duyệt.

Mở để phát triển, khóa để liêm chính

Đại biểu Lê Hoàng Anh (Gia Lai) đánh giá đấu thầu là nơi đồng tiền của nhân dân gặp năng lực của doanh nghiệp. “Không nước nào cấm chỉ định thầu nhưng ở đâu chỉ định thầu cũng bị khóa bằng luật, phải giải trình và công khai”, ông nhấn mạnh.

Đại biểu Lê Hoàng Anh

Luật giao quy định chi tiết trong nghị định nhưng đại biểu lo lắng khi dự thảo nghị định quy định một gói thầu 20 tỷ vừa “dành riêng” cho doanh nghiệp nhỏ, vừa có thể chỉ định cho một nhà thầu, lại không phải bảo đảm thực hiện hợp đồng.

“Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế xin - cho, lợi ích nhóm có đất sống”, ông Hoàng Anh nêu quan điểm “cạnh tranh phải là gốc”. Đại biểu đồng thời khẳng định lại “đấu thầu rộng rãi là chủ yếu”, chỉ định thầu theo danh mục quy định tại luật.

Dẫn các vụ án lớn như Việt Á, AIC, đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng luật không thiếu chế tài, cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu.

Ông đồng thời dẫn báo cáo của Chính phủ nêu rõ “hiệu quả đấu thầu không chỉ phụ thuộc vào luật mà còn vào tổ chức thực hiện”. Vì thế, theo đại biểu, khi có sai phạm lại sửa luật thì rơi vào vòng “siết - nới” và siết thì cán bộ sợ, nới thì sai phạm tăng. 

Các vụ án cho thấy hồ sơ có thể đủ thủ tục mà giá vẫn sai. Vì vậy, ông nhấn mạnh luật không chỉ kiểm soát quy trình mà phải kiểm soát chính con số và người tạo ra con số. Người làm đúng được bảo vệ bằng chính dữ liệu mình đã đối chiếu, người muốn làm sai cũng không còn kẽ hở, khi cố ý làm sai thì xác định được ngay để xử lý đúng người, đúng tội.

Ông cho rằng luật theo nguyên tắc: mở để phát triển, khóa để liêm chính, ổn định để doanh nghiệp yên tâm.

“Một Luật Đấu thầu tốt không phải là luật mở nhiều cửa nhất, mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, đồng tiền của nhân dân được tiêu đúng”, ông Hoàng Anh bày tỏ.

Phân cấp, phân quyền không có nghĩa buông lỏng quản lý

Phát biểu tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết việc sửa đổi luật lần này mở rộng nhiều hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, trong đó ngoài đấu thầu cạnh tranh còn có đàm phán cạnh tranh, chỉ định thầu.

Về việc phải có tiêu chuẩn, tiêu chí quy định, phải kiểm tra, giám sát để việc lựa chọn nhà thầu thực sự công khai, minh bạch, tránh lợi dụng chính sách, Bộ trưởng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ nghiêm túc tiếp thu để đảm bảo bổ sung vào dự án luật.

Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu giải trình

Đồng tình ý kiến đại biểu về tình trạng khi đấu thầu thì bỏ giá rất thấp, không quan tâm đến chất lượng và thời gian, Bộ trưởng cho biết dự thảo luật đã có quy định bổ sung tập trung vào đánh giá về tiêu chí kỹ thuật hoặc kết hợp cả tiêu chí về kỹ thuật cũng như về giá, bảo đảm lựa chọn được nhà thầu chất lượng tốt để triển khai dự án.

Dự luật bổ sung quy định về tăng cường sử dụng cơ sở dữ liệu, kết nối liên thông giữa các cơ quan có trách nhiệm để cung cấp giá phù hợp để có những căn cứ tham chiếu khi lựa chọn nhà thầu.

Về quy trình thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, dự án luật cũng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo đúng tinh thần của Trung ương và Quốc hội trong thời gian tới. Đồng thời, cơ chế phân cấp, phân quyền phải gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát để bảo đảm tránh lạm dụng, nhằm lựa chọn thầu được chính xác.

“Phân cấp, phân quyền không có nghĩa là buông lỏng quản lý và đề cao trách nhiệm của người được quyết định”, Bộ trưởng nhấn mạnh.

Dẫn chứng năm 2025, có khoảng 600.000 gói thầu và đã phân cấp, phân quyền đến chỉ định khoảng gần 72%, Bộ trưởng khẳng định đây là khối lượng rất lớn, việc phân cấp, phân quyền đã có hiệu quả, căn cứ vào điều kiện cụ thể, sẽ tiếp tục giao trách nhiệm cho người đứng đầu để quyết định, chịu trách nhiệm.