Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Tạo lập thị trường, bảo vệ nhà đầu tư

Sáng 11/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình của Chính phủ; Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi trình bày Báo cáo thẩm tra dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Phiên họp do Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh điều hành.

Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, phát triển thị trường

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trinh, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc xây dựng dự án luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển đồng bộ các loại thị trường và chủ động hội nhập quốc tế. Mục tiêu là tạo hành lang pháp lý thống nhất cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Theo Bộ trưởng, trên thế giới, giao dịch hàng hóa phái sinh là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá, chủ động kế hoạch sản xuất, kinh doanh. Năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó phái sinh hàng hóa chiếm khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.

Việt Nam có lợi thế về sản xuất, xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều; kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ USD. Tuy nhiên, giao dịch phái sinh hiện vẫn chủ yếu thực hiện qua các sở giao dịch nước ngoài. Sản phẩm dựa trên những mặt hàng có thế mạnh trong nước còn hạn chế, chưa phát huy tương xứng tiềm năng tham gia hình thành giá tham chiếu quốc tế.

Theo Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu cho 3-5 mặt hàng và đạt quy mô 8-10 triệu hợp đồng mỗi năm.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, để đạt mục tiêu này, cần ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ và quản trị rủi ro. Luật cũng hướng tới bảo đảm an toàn hệ thống, phòng chống thao túng, bảo vệ nhà đầu tư, thúc đẩy niêm yết hàng hóa Việt Nam và tăng cường kết nối với thị trường quốc tế.

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều, tập trung vào 5 nhóm nội dung chính: xác định phạm vi điều chỉnh đối với giao dịch tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và giao dịch phái sinh OTC; phát triển thị trường gắn với lợi thế hàng hóa trong nước; hoàn thiện tổ chức và hạ tầng giao dịch, thanh toán; tăng cường bảo vệ người tham gia, quản trị rủi ro; làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước và cơ chế kết nối với thị trường nước ngoài.

Trong đó, dự thảo quy định điều kiện thành lập, quyền và nghĩa vụ của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên. Các nội dung về công khai thông tin, giám sát giao dịch, quản lý vị thế, ký quỹ, bảo đảm thanh toán, bảo vệ tài sản khách hàng và xử lý vi phạm cũng được đặt ra nhằm bảo đảm thị trường vận hành an toàn.

Đánh giá tác động kinh tế - xã hội, Bộ trưởng cho rằng, nếu được tổ chức và quản lý hiệu quả, thị trường hàng hóa phái sinh sẽ bổ trợ cho thị trường hàng hóa vật chất, nâng cao khả năng dự báo giá, giúp doanh nghiệp và người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro. Đồng thời, thị trường có thể thúc đẩy các dịch vụ giao dịch, thanh toán, kho bãi, logistics, thu hút đầu tư và gia tăng giá trị hàng hóa Việt Nam.

Làm rõ mô hình quản lý, kiểm soát rủi ro thị trường

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết cơ quan thẩm tra tán thành sự cần thiết ban hành luật. Tuy nhiên, dự thảo cần tiếp tục được rà soát để bảo đảm phù hợp với chủ trương của Đảng, tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất với hệ thống pháp luật. Các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng chống rửa tiền cũng như nguồn lực và điều kiện thi hành cần được đánh giá kỹ lưỡng.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi báo cáo thẩm tra.

Về phạm vi điều chỉnh, Ủy ban đề nghị quy định rõ các giao dịch thuộc phạm vi của luật này, đồng thời phân định với những giao dịch hàng hóa phái sinh được điều chỉnh bởi pháp luật chuyên ngành. Đối với quản lý nhà nước, cần xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ và cơ chế phối hợp, giám sát liên ngành.

Một yêu cầu quan trọng là phát triển thị trường phải gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, bảo vệ nhà đầu tư và bảo đảm an toàn hệ thống. Theo ông Phan Văn Mãi, việc tham gia thị trường cần dựa trên nguyên tắc tự nguyện, không bắt buộc các chủ thể phải giao dịch qua Sở Giao dịch hàng hóa. Việc áp dụng biện pháp hành chính có thể làm giảm tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, đồng thời phát sinh thêm tầng nấc trung gian và chi phí xã hội.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị đánh giá kỹ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa; nghiên cứu quy định trực tiếp trong luật các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi triển khai thử nghiệm.

Đối với mô hình tổ chức thị trường, Ủy ban đề nghị bổ sung đánh giá về mô hình doanh nghiệp nhà nước đối với Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, đồng thời tận dụng tối đa hạ tầng sẵn có của thị trường tài chính. Cơ chế quản trị, sự tham gia của Nhà nước và phương thức vận hành hai thiết chế này cần bảo đảm tính công bằng, ổn định và độc lập.

Việc lựa chọn mô hình sở hữu cần được so sánh, đánh giá phù hợp với điều kiện Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển thị trường. Đặc biệt, cần kiểm soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu nước ngoài, quyền chi phối và nguy cơ xung đột lợi ích.

Bên cạnh đó, các điều kiện về năng lực tài chính, công nghệ và quản trị rủi ro đối với sở giao dịch, trung tâm thanh toán bù trừ và thành viên cần được quy định chặt chẽ. Những nội dung như ký quỹ, quỹ hỗ trợ thanh toán, giới hạn vị thế, giá tham chiếu, giá thanh toán, giao nhận vật chất, quyền tự quản và cơ chế kiểm tra, giám sát cũng cần tiếp tục hoàn thiện.

Về bảo vệ nhà đầu tư, cơ quan thẩm tra đề nghị phân loại theo mục đích tham gia và khả năng nhận diện, chấp nhận rủi ro của từng nhóm. Cơ chế bảo vệ phải tương ứng với mức độ rủi ro của sản phẩm; tiền, tài sản, tài sản ký quỹ và quyền lợi khách hàng cần được quản lý tách biệt, an toàn.

Đối với kết nối thị trường xuyên biên giới, cần hoàn thiện quy trình lựa chọn, thẩm định đối tác; tăng cường giám sát quản lý ngoại hối, dòng tiền ký quỹ, thanh toán và lưu chuyển dữ liệu. Cùng với đó là cơ chế bảo đảm an ninh dữ liệu, kiểm soát rủi ro từ đối tác và dòng tiền.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng đề nghị làm rõ vai trò, công cụ của cơ quan quản lý nhà nước trong kiểm soát rủi ro hệ thống; xây dựng cơ chế giám sát, cảnh báo sớm, phòng ngừa và xử lý hành vi thâu tóm, gian lận hoặc sử dụng thông tin nội bộ. Các biện pháp can thiệp khẩn cấp cần được quy định cụ thể về điều kiện, thẩm quyền, thời hạn và cơ chế kiểm soát.