Luật phải trở thành công cụ kiến tạo môi trường để doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng góp thực chất vào tăng trưởng

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho ý kiến về Dự án Luật phát triển Doanh nghiệp nhỏ và vừa (Ảnh VPQH)

Cho ý kiến về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa sáng 28/8, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh yêu cầu tạo đột phá về chính sách, chuyển từ hỗ trợ theo khả năng cung cấp của Nhà nước sang đáp ứng nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, lấy doanh nghiệp làm trung tâm và đo bằng kết quả đầu ra. Trong đó, khơi thông nguồn lực tài chính, tín dụng được xác định là điểm đột phá then chốt; đồng thời chính sách phải có trọng tâm, tránh cào bằng, khắc phục khoảng cách giữa quy định và thực thi để thực sự đến được với doanh nghiệp.

Khơi thông vốn phải trở thành điểm đột phá then chốt

Đánh giá cao Bộ Tài chính đã chuẩn bị dự án Luật trong thời gian ngắn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn thống nhất với đề xuất đổi tên thành Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tuy nhiên, việc đổi tên phải tương xứng với mức độ sửa đổi. Nếu thay thế toàn diện Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 thì dự thảo cần thể hiện rõ nội dung này; còn nếu chưa sửa đổi toàn diện thì cần cân nhắc cách xử lý phù hợp.

Quan trọng hơn tên gọi, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu dự thảo bám sát tinh thần các nghị quyết về phát triển kinh tế tư nhân, thực hiện một bước chuyển căn bản trong tư duy chính sách: từ hỗ trợ theo khả năng cung cấp của Nhà nước sang hỗ trợ theo nhu cầu thực tế, lấy doanh nghiệp làm trung tâm và đánh giá bằng kết quả đầu ra.

Theo đó, lần sửa luật này phải tạo được đột phá trên 4 phương diện: thay đổi tiêu chí xác định và đối tượng ưu tiên; khơi thông điểm nghẽn tài chính, tín dụng, đất đai và hạ tầng; đổi mới phương thức hỗ trợ theo kết quả thay vì cào bằng; phát triển hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện gắn với chuyển đổi số.

Đi vào thiết kế cụ thể, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đơn giản hóa tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa là cần thiết nhưng chưa đủ. Dự thảo bỏ tiêu chí tổng nguồn vốn, giữ tiêu chí số lao động bình quân năm không quá 300 người và tổng doanh thu năm trước liền kề không quá 400 tỷ đồng; đồng thời mở rộng đối tượng ưu tiên đối với doanh nghiệp do phụ nữ, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số làm chủ, doanh nghiệp kinh doanh bền vững áp dụng ESG và doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh.

Cách tiếp cận này có mặt tích cực khi phù hợp hơn với thực tiễn số hóa, trí tuệ nhân tạo và sự thay đổi của lao động; dữ liệu bảo hiểm cũng thuận lợi hơn cho đối chiếu, tăng minh bạch và giảm thủ tục. Việc nâng ngưỡng doanh thu đồng thời phản ánh quy mô kinh tế hiện tại.

Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội lưu ý ngưỡng doanh thu 400 tỷ đồng có thể đưa vào diện hỗ trợ cả những doanh nghiệp đã có năng lực cạnh tranh tốt, từ đó làm phân tán nguồn lực. Tiêu chí lao động cũng chưa chắc phản ánh đúng đặc điểm doanh nghiệp công nghệ cao có ít lao động nhưng doanh thu và giá trị gia tăng lớn. Vì vậy, Bộ Tài chính cần tiếp tục nghiên cứu tiêu chí giá trị gia tăng hoặc tỷ lệ chi phí trên doanh thu đối với nhóm công nghệ, khởi nghiệp, đồng thời có cơ chế xử lý khi doanh nghiệp vượt ngưỡng liên tục 2-3 năm, tránh hỗ trợ kéo dài hoặc cào bằng.

Trong các chính sách được đề xuất, Chủ tịch Quốc hội đặc biệt nhấn mạnh tài chính, tín dụng là điểm đột phá then chốt. Bởi câu hỏi đầu tiên của doanh nghiệp vẫn là tiền ở đâu, vốn ở đâu; có vốn mới có điều kiện đầu tư mặt bằng, thiết bị, khoa học và công nghệ.

Dự thảo mở hướng khuyến khích tổ chức tín dụng cho vay dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị, tài sản vô hình, quyền sở hữu trí tuệ, tài sản số, tài sản ảo thay vì chủ yếu dựa vào thế chấp bất động sản; đồng thời xây dựng chế độ kiểm toán đơn giản cho doanh nghiệp siêu nhỏ và nâng cấp Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa với các chức năng cho vay, tài trợ khởi nghiệp, đầu tư quỹ tư nhân.

Chủ tịch Quốc hội đánh giá đây là một trong những nội dung thực chất nhất của lần sửa luật bởi tiếp cận vốn đang là rào cản lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nếu cơ chế cho vay dựa trên dữ liệu được thiết kế tốt và có bảo lãnh tín dụng hiệu quả, khả năng tăng trưởng của doanh nghiệp sẽ được mở rộng.

Nhưng để chính sách không dừng lại trên giấy, bài toán rủi ro phải được giải quyết. Các ngân hàng thương mại có thể e ngại đối với tài sản vô hình. Do đó, cần xây dựng khung định giá rõ ràng đối với tài sản trí tuệ, tài sản số và cơ chế chia sẻ rủi ro từ quỹ bảo lãnh tín dụng.

Lấy doanh nghiệp làm trung tâm và đo lường bằng hiệu quả thực chất

Cùng với vốn, Chủ tịch Quốc hội đặc biệt quan tâm việc chuyển phương thức hỗ trợ từ cung sang cầu và xem đây là một trong những biểu hiện rõ nhất của đổi mới tư duy.

Điển hình là cơ chế cấp phiếu hỗ trợ từ ngân sách để doanh nghiệp chủ động lựa chọn đơn vị tư vấn, đào tạo, chuyển đổi số phù hợp. Thay vì quyết định sẵn doanh nghiệp được cung cấp dịch vụ gì và bởi đơn vị nào, phương thức mới trao quyền lựa chọn nhiều hơn cho chính đối tượng thụ hưởng.

Ngân sách theo đó thanh toán dựa trên kết quả đầu ra và mức độ hài lòng của doanh nghiệp; trí tuệ nhân tạo và cơ chế một cửa số được ứng dụng để quản lý quy trình. Theo Chủ tịch Quốc hội, cách làm này tạo áp lực để các đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ cạnh tranh bằng chất lượng, giảm tình trạng hỗ trợ hình thức hoặc lựa chọn đơn vị dựa trên quan hệ, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

Tuy nhiên, phương thức mới cũng phát sinh những rủi ro cần kiểm soát, từ khả năng gian lận đến chênh lệch chất lượng dịch vụ giữa các địa phương. Vì vậy, cần thiết lập hệ thống đánh giá độc lập, công khai danh sách nhà cung cấp đạt chuẩn và có cơ chế khiếu nại nhanh.

Tư duy hỗ trợ có trọng tâm còn được thể hiện trong chính sách xây dựng hệ sinh thái. Với khởi nghiệp sáng tạo, dự thảo đưa ra chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp 2 năm, giảm 50% cho năm tiếp theo và ưu đãi đối với chuyên gia. Đối với chuyển đổi hộ kinh doanh, chính sách hướng tới kế thừa quyền và nghĩa vụ, hỗ trợ tiếp cận dữ liệu thuế, bảo hiểm xã hội, tín dụng, miễn lệ phí đăng ký lần đầu và áp dụng chế độ kế toán đơn giản, hướng tới mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030.

Song Chủ tịch Quốc hội lưu ý không thể chỉ quan tâm đến việc gia tăng số doanh nghiệp đăng ký. Thành lập doanh nghiệp có thể dễ nhưng quản lý sau thành lập lại là vấn đề khó, nhất là nguy cơ xuất hiện doanh nghiệp không có hoạt động thực chất nhưng được thành lập để mua bán hóa đơn, chứng từ hoặc thực hiện hành vi gian lận thương mại.

Với đất đai và mặt bằng sản xuất, Chủ tịch Quốc hội đề cập phương án địa phương dành quỹ đất, nhà xưởng dôi dư, áp dụng giá ưu đãi và hỗ trợ thuê hạ tầng khu công nghiệp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong bối cảnh còn nhiều trụ sở dôi dư tại các địa phương, ông đặt vấn đề có thể nghiên cứu ưu tiên một phần nguồn lực này làm mặt bằng sản xuất, kinh doanh cho khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Những thiết kế đó, theo Chủ tịch Quốc hội, cho thấy dự án Luật đang thể hiện bước chuyển tư duy mạnh mẽ: từ hỗ trợ dàn trải, mang tính ban phát sang hỗ trợ có trọng tâm, lấy doanh nghiệp làm trung tâm và đo lường bằng hiệu quả thực chất.

Từ “có chính sách” đến chính sách thực sự đến được doanh nghiệp

Dù đánh giá cao hướng đổi mới, Chủ tịch Quốc hội cũng chỉ rõ ba nhóm rủi ro cần đặc biệt quan tâm trong quá trình tiếp tục hoàn thiện dự án Luật.

Trước hết là khoảng cách giữa quy định trong luật với năng lực tổ chức thực thi tại địa phương và hệ thống ngân hàng. Một chính sách dù được thiết kế tốt nhưng thiếu điều kiện triển khai vẫn khó tạo chuyển biến thực tế.

Rủi ro thứ hai là nguồn lực hỗ trợ có thể rơi vào những doanh nghiệp không thực sự cần hoặc không có tiềm năng tăng trưởng. Đây cũng là lý do chính sách không thể được thiết kế theo hướng cào bằng mà cần xác định đúng đối tượng và đo lường hiệu quả.

Rủi ro thứ ba nằm ở khả năng thiếu đồng bộ với các luật liên quan như pháp luật về thuế, đất đai, đầu tư, khoa học và công nghệ. Khi một chính sách phát triển doanh nghiệp liên quan đồng thời đến tín dụng, tài sản, thuế, đất đai và công nghệ, tính thống nhất của hệ thống pháp luật trở thành điều kiện quan trọng để quy định có thể thực thi.

Từ nhận diện đó, Chủ tịch Quốc hội đề xuất năm ưu tiên.

Một là, cần quy định rõ cơ chế đánh giá tác động định kỳ 3 năm một lần đối với kết quả sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp được hỗ trợ. Việc đánh giá phải cho thấy chính sách tạo ra thay đổi gì thay vì chỉ thống kê nguồn lực đã chi hoặc số doanh nghiệp được tiếp cận.

Hai là, cần sớm xây dựng khung pháp lý chi tiết cho tài sản vô hình và tín dụng sau khi luật có hiệu lực. Đây là điều kiện để chủ trương mở rộng cho vay dựa trên dữ liệu và những loại tài sản mới có thể chuyển thành khả năng tiếp cận vốn thực tế.

Ba là, ưu tiên nguồn lực và xây dựng chỉ tiêu KPI cho các địa phương khó khăn, qua đó tạo động lực và cơ sở đánh giá trách nhiệm thực hiện chính sách.

Bốn là, chính sách phát triển doanh nghiệp phải gắn chặt với chuyển đổi số quốc gia, liên thông ngay từ đầu dữ liệu doanh nghiệp về thuế, bảo hiểm xã hội, tín dụng và đất đai. Khi dữ liệu được kết nối, khả năng xác định đúng đối tượng, giảm thủ tục và hỗ trợ tiếp cận vốn cũng được cải thiện.

Năm là, cần tăng cường vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp trong giám sát, phản biện chính sách, đồng thời phát huy vai trò kiểm tra, giám sát của VCCI ở Trung ương và địa phương.

Xuyên suốt những đề xuất này là yêu cầu thay đổi thước đo thành công của chính sách. Điều cần quan tâm không phải chỉ là có bao nhiêu chương trình, bao nhiêu ưu đãi hay bao nhiêu doanh nghiệp nằm trong diện hỗ trợ, mà là doanh nghiệp sau hỗ trợ có thực sự nâng cao năng lực và phát triển hay không.

Theo Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa vì thế không thể chỉ là một đạo luật về hỗ trợ. Luật phải trở thành công cụ kiến tạo môi trường để doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam lớn lên, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và đóng góp thực chất vào tăng trưởng bền vững.