Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa: Chuyển đổi tư duy từ 'hỗ trợ' sang 'kiến tạo'

Tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn tại địa phương, Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Bình An Thịnh sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ để xuất khẩu. Ảnh: Nhựt An - TTXVN

Tuy nhiên, nhìn nhận một cách thực tế, sức vóc nội sinh của cộng đồng doanh nghiệp vẫn chưa thực sự bứt phá như kỳ vọng. Tình trạng "đông nhưng không mạnh", thiếu vắng lực lượng doanh nghiệp quy mô vừa đủ sức dẫn dắt chuỗi cung ứng, cùng tỷ lệ doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường còn ở mức cao đang bộc lộ những giới hạn của một khung pháp lý mang nặng tính "hỗ trợ sự vụ".

Trong bối cảnh đó, việc dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa được đưa ra bàn thảo tại phiên họp tháng 8/2026 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội không đơn thuần là một động thái cập nhật văn bản pháp quy.

Việc đổi tên đạo luật, từ bỏ cụm từ hỗ trợ để thay thế bằng từ phát triển đã phát đi thông điệp rõ ràng về sự định hình lại triết lý làm chính sách: khước từ cơ chế ban phát, dàn trải để chuyển sang kiến tạo một môi trường sinh thái, nơi doanh nghiệp có đủ không gian và bệ đỡ vĩ mô để tự lớn mạnh

Theo các chuyên gia kinh tế nhận định, những chính sách mang tính trợ cấp trực tiếp trong ngắn hạn thường tạo ra tâm lý ỷ lại và thách thức trong quá trình thực thi. Thay vì trao cho doanh nghiệp "cái Nhà nước có", dự thảo luật mới đang tái thiết kế hệ thống theo hướng cung cấp "thứ doanh nghiệp cần".

Điều này có nghĩa là mọi nguồn lực sẽ được cá nhân hóa theo từng giai đoạn trưởng thành của tổ chức: từ một hộ kinh doanh muốn chính thức hóa quy mô, một doanh nghiệp siêu nhỏ cần số hóa quản trị, cho đến một doanh nghiệp vừa đang khó khăn tìm cách xuất khẩu sản phẩm ra quốc tế.

Làm rõ bước ngoặt tư duy này, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định, chính sách hỗ trợ không chỉ tập trung gia tăng số lượng doanh nghiệp, mà cần tập trung nâng cao chất lượng, năng lực cạnh tranh, khả năng đổi mới sáng tạo, tham gia chuỗi giá trị và khả năng phát triển thành doanh nghiệp quy mô lớn hơn.

Việc đổi tên Luật không đơn thuần là thay đổi tên gọi, mà thể hiện nội hàm chính sách và sự thay đổi về tư duy, từ 'hỗ trợ doanh nghiệp' là chính sang 'kiến tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp phát triển.

Sự kiến tạo ấy được cụ thể hóa bằng việc chuyển đổi phương thức quản lý chính sách từ quy trình thủ tục hành chính sang quản trị bằng dữ liệu thực và đề cao trách nhiệm giải trình. Khi thước đo thành công không còn là số lượng doanh nghiệp nhận được tiền hỗ trợ, mà là tỷ lệ doanh nghiệp nâng cấp thành công quy mô và gia tăng doanh thu, đạo luật mới kỳ vọng sẽ triệt tiêu hoàn toàn căn bệnh "chạy thành tích" tại các địa phương.

Đi vào thực tiễn, nhiều doanh nghiệp bày tỏ, khó khăn lớn nhất trong nhiều năm qua của cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn nằm ở bài toán dòng vốn. Mặc dù các tổ chức tín dụng luôn tuyên bố sẵn sàng đồng hành, nhưng rào cản về tài sản thế chấp (chủ yếu là bất động sản) đã thắt chặt cơ hội mở rộng sản xuất của những doanh nghiệp thiên về công nghệ, dịch vụ hoặc thương mại điện tử.

Dự thảo luật lần này đã mở ra một lối thoát hẹp nhưng rất quan trọng, đó là định chế hóa việc cấp tín dụng dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị, tài sản vô hình và tài sản số thay vì chỉ chăm chăm nhìn vào sổ đỏ.

Dưới góc độ chuyên môn, TS. Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, nhận định, cần chuyển từ tư duy hỗ trợ hành chính sang việc nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa sửa đổi phải tháo gỡ rào cản tài sản thế chấp giúp khơi thông dòng vốn tín dụng. Việc dựa trên dữ liệu thật như hóa đơn điện tử và dòng tiền sẽ giúp đánh giá rủi ro chính xác hơn, tạo điều kiện cho doanh nghiệp hoạt động minh bạch có thể tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi từ các ngân hàng thương mại mà không bị ràng buộc quá cứng nhắc về tài sản thế chấp truyền thống

Sự liên thông dữ liệu giữa cơ quan Thuế, Hải quan, Bảo hiểm Xã hội và hệ thống ngân hàng thương mại sẽ tạo ra một bức tranh tín nhiệm rõ nét. Khi dòng tiền và lịch sử giao dịch trở thành "tài sản thế chấp" uy tín nhất, những doanh nghiệp làm ăn chân chính sẽ tự khắc được thị trường vốn trọng dụng mà không cần phải gõ cửa từng chương trình ưu đãi mang tính "xin - cho"

Bên cạnh bài toán vốn, một điểm sáng mang tính bước ngoặt của dự thảo luật lần này là việc đưa tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) và chuyển đổi số trở thành tiêu chí trung tâm để phân bổ nguồn lực.

Trên bàn cờ thương mại toàn cầu, luật chơi đã thay đổi. Các hàng rào kỹ thuật liên quan đến phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội không còn là "điểm cộng" để làm đẹp hồ sơ, mà đã trở thành "tấm vé thông hành" mang tính bắt buộc. Nếu không chuyển đổi xanh, doanh nghiệp nhỏ Việt Nam sẽ tự loại mình khỏi chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Nhận thức rõ sự khốc liệt này, đạo luật mới thiết kế các cơ chế tài chính chuyên biệt để bơm vốn mồi, chia sẻ rủi ro và hỗ trợ kỹ thuật cho các doanh nghiệp áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, giúp họ hấp thụ công nghệ mới mà không bị đứt gãy dòng tiền.

Ở góc độ phản biện về thiết kế chính sách, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) kiêm Trưởng Ban pháp chế kiến nghị, phải định lượng hóa được các hỗ trợ và cần bổ sung các quy định mới có tính thực chiến cao như "tài trợ chuyển giao công nghệ theo cụm liên kết" hay "thí điểm cơ chế Sandbox, miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro khách quan khi đổi mới sáng tạo". 

Doanh nghiệp không cần những khẩu hiệu vĩ mô; họ cần một hành lang an toàn để thử nghiệm công nghệ mới và liên kết cùng nhau mà không sợ vướng phải những rào cản pháp lý lạc hậu.

Sự thay đổi tên gọi và triết lý của Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa là một bước đi tiệm cận với thông lệ quốc tế và phản ánh đúng thực tiễn kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, khoảng cách từ văn bản lập pháp đến thực tiễn đi vào cuộc sống của một đạo luật luôn tồn tại độ trễ nhất định. 

Để luật này thực sự trở thành bệ phóng kiến tạo nguồn lực, điều kiện kiên quyết là quá trình thực thi phải được số hóa hoàn toàn, đảm bảo tính minh bạch tuyệt đối và loại bỏ tận gốc sự can thiệp hành chính chủ quan. 

Chỉ khi Nhà nước giữ vai trò "kiến tạo" và tạo thuận lợi cho sự năng động của thị trường, hàng triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa mới có cơ hội trở thành xương sống vững chắc cho nền kinh tế quốc gia.