Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi): Bảo đảm cân bằng giữa huy động nguồn lực và quyền tài sản

Trưng mua, trưng dụng tài sản phải bảo đảm hài hòa lợi ích

Ông Nguyễn Tân Thịnh, Cục trưởng Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính).

Tại Hội nghị lấy ý kiến đối với dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) của Bộ Tài chính diễn ra chiều 4/8, với sự tham dự của đại diện các bộ, ngành và địa phương, ông Nguyễn Tân Thịnh, Cục trưởng Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính) cho biết, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản được Quốc hội ban hành năm 2008.

Trong khi nhiều đạo luật cùng thời kỳ đã được sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế thì đây là lần đầu tiên Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản được đặt vấn đề sửa đổi toàn diện.

Qua gần 20 năm thi hành, pháp luật về trưng mua, trưng dụng tài sản phát sinh rất ít trường hợp áp dụng. Đến nay, chưa có trường hợp nào thực hiện trưng mua tài sản. Đối với trưng dụng tài sản, thực tiễn chủ yếu phát sinh trong giai đoạn phòng, chống COVID-19.

Hội nghị lấy ý kiến đối với dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi).

Theo báo cáo của các địa phương, cả nước đã ban hành 124 quyết định trưng dụng, chủ yếu đối với nhà, công trình và tài sản gắn liền với đất để làm cơ sở điều trị bệnh nhân COVID-19 hoặc phục vụ công tác cách ly, lưu trú. Mặc dù thực tiễn áp dụng không nhiều, song trong thời gian qua, Hiến pháp và nhiều đạo luật có liên quan đã được sửa đổi, bổ sung, quy định rõ hơn về các trường hợp trưng mua, trưng dụng tài sản; đồng thời các quy định về loại tài sản, phạm vi áp dụng và thẩm quyền cũng có nhiều thay đổi.

Bên cạnh đó, việc sắp xếp tổ chức bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cũng đặt ra yêu cầu rà soát, sửa đổi các quy định liên quan nhằm bảo đảm sự thống nhất trong hệ thống pháp luật.

“Chính vì vậy, việc sửa đổi Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và đáp ứng yêu cầu thực tiễn”, ông Nguyễn Tân Thịnh cho biết.

Cũng theo Cục trưởng Cục Quản lý công sản, tư tưởng xuyên suốt của dự thảo Luật lần này tiếp tục kế thừa mục tiêu của Luật năm 2008, đó là bảo đảm đồng thời hai yêu cầu lớn.

Thứ nhất, tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước có thể huy động nguồn lực về tài sản khi xảy ra các tình huống đặc biệt cấp bách theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, biện pháp trưng mua, trưng dụng chỉ được áp dụng trong những trường hợp thật sự cần thiết và chỉ khi các biện pháp huy động khác không thể đáp ứng yêu cầu.

Thứ hai, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân đối với tài sản của mình, đặc biệt là tài sản của các nhà đầu tư, qua đó góp phần duy trì môi trường đầu tư, kinh doanh ổn định, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế nhanh và bền vững.

Tài sản đặc thù không dễ áp dụng một công thức chung

Góp ý tại Hội nghị, ông Cầm Anh Tuấn, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản với Luật Đường sắt.

Theo ông Cầm Anh Tuấn, cùng một đối tượng là phương tiện, hạ tầng đường sắt phục vụ nhiệm vụ đặc biệt hiện có thể chịu sự điều chỉnh của hai hệ thống quy định nên cần một cơ chế thống nhất để tránh vướng mắc khi phát sinh tình huống thực tế.

Một vấn đề khác là kết cấu hạ tầng đường sắt vốn là tài sản công do Nhà nước giao doanh nghiệp quản lý, không phải tài sản thuộc sở hữu của doanh nghiệp. Vì vậy, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đề nghị xác định rõ loại tài sản này có thuộc diện trưng dụng hay không và cơ chế hoàn trả, bồi hoàn được thực hiện thế nào?

Đại diện Tổng công ty Đường sát Việt Nam cũng lưu ý đặc thù kỹ thuật của đường sắt. Sau thời gian trưng dụng, đầu máy, toa xe hoặc kết cấu hạ tầng không thể đơn giản bàn giao là đưa ngay vào vận hành mà phải kiểm tra, thử nghiệm, nghiệm thu an toàn.

Đặc biệt, với khổ đường 1.000mm của Việt Nam, nhiều đầu máy, toa xe gần như không có thị trường giao dịch phổ biến để lấy giá so sánh. Do đó, cần có phương pháp định giá phù hợp đối với loại tài sản đặc thù này.

Từ thực tiễn địa phương, đại diện tỉnh Phú Thọ cho rằng quy định chỉ trưng mua, trưng dụng khi không có hàng trong dự trữ Quốc gia hoặc việc xuất cấp không bảo đảm kịp thời có thể phát sinh khó khăn trong những tình huống đặc biệt khẩn cấp. Với thảm họa, thiên tai, khủng bố hoặc cứu nạn, cứu hộ mà việc xử lý có thể tính bằng phút, việc phải xác minh nguồn dự trữ trước khi quyết định trưng dụng có thể không khả thi. Ý kiến này đề nghị có cơ chế cho phép xử lý ngay trong trường hợp đặc biệt khẩn cấp.

Đại diện tỉnh Phú Thọ cũng đề nghị nghiên cứu cơ chế ủy quyền hoặc giao quyền cho cấp phó khi người có thẩm quyền vắng mặt. Nếu cấm tuyệt đối việc phân cấp, ủy quyền, trong tình huống người đứng đầu không thể trực tiếp ra quyết định, việc xử lý tại hiện trường có nguy cơ bị chậm.

Trong khi đó, đại diện thành phố Hải Phòng đồng tình với đề xuất giao thẩm quyền trưng dụng tài sản cho Chủ tịch Ủy ban Nhân dân (UBND) cấp xã, cho rằng quy định này phù hợp yêu cầu xử lý theo phương châm "4 tại chỗ", bảo đảm quyết định được đưa ra kịp thời khi xảy ra sự cố trên địa bàn.

Đại diện tỉnh Quảng Ninh đề nghị dự thảo làm rõ quyền lợi của chủ tài sản trong trường hợp phải cưỡng chế thi hành quyết định trưng mua, trưng dụng; cụ thể, người bị cưỡng chế có tiếp tục được thanh toán tiền trưng mua, bồi thường thiệt hại hay không, nguồn kinh phí và thủ tục chi trả được thực hiện như thế nào. Địa phương này cũng đề nghị làm rõ cơ chế hủy bỏ quyết định đã ban hành nhưng chưa được thực hiện khi điều kiện trưng mua, trưng dụng không còn.

Cục trưởng Cục Quản lý công sản Nguyễn Tân Thịnh cho biết Ban soạn thảo sẽ tiếp thu các ý kiến để tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo, trong đó có những vấn đề về tài sản đặc thù của ngành đường sắt, cơ chế xử lý trong tình huống khẩn cấp, bảo vệ dữ liệu và cưỡng chế thực hiện quyết định trưng mua, trưng dụng.

Kết luận Hội nghị, đại diện Bộ Tài chính cho biết việc xây dựng dự thảo luật gặp không ít thách thức do thực tiễn áp dụng trưng mua, trưng dụng tài sản còn rất hạn chế. Vì vậy, nhiều quy định được thiết kế trên cơ sở dự liệu các tình huống có thể phát sinh như thiên tai, dịch bệnh hoặc các trường hợp khẩn cấp khác.

Ban soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu các góp ý để hoàn thiện dự thảo theo hướng vừa bảo đảm đủ linh hoạt để xử lý kịp thời ở cơ sở, vừa kiểm soát chặt chẽ việc thực thi, phân định rõ thẩm quyền giữa các cấp chính quyền và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, nhất là đối với dữ liệu cá nhân và bí mật kinh doanh, trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét.