Lương thực toàn cầu 'bốc hơi' 400 tỷ USD mỗi năm

Ngày 19/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) và Đại sứ quán Đan Mạch tại Việt Nam tổ chức Hội thảo “Từ bằng chứng đến hành động: Thúc đẩy các giải pháp kinh tế tuần hoàn nhằm giảm thiểu thất thoát và lãng phí lương thực thực phẩm tại Việt Nam”.

Giảm thất thoát để nâng giá trị nông sản

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng thất thoát và lãng phí thực phẩm là vấn đề lớn, liên quan trực tiếp đến hiệu quả sử dụng hàng tỷ USD, khối lượng lớn sản phẩm nông nghiệp, nước và các nguồn tài nguyên được sử dụng trong quá trình sản xuất, chế biến, phân phối và tiêu dùng.

Toàn cảnh Hội thảo.

Không chỉ gây lãng phí nguồn lực, thất thoát và lãng phí thực phẩm còn tạo ra lượng phát thải khí nhà kính đáng kể, ước tính khoảng 8% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Theo ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, giảm thất thoát không chỉ có ý nghĩa về môi trường mà còn trực tiếp nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản. Khi tỷ lệ thất thoát giảm, chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm có thể giảm, qua đó cải thiện hiệu quả kinh tế. Đặc biệt, tận dụng phụ phẩm có thể mở ra những chuỗi giá trị mới, tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn thay vì để nguồn nguyên liệu này trở thành chất thải.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy nhiều loại phụ phẩm nông nghiệp đang được khai thác để tạo ra sản phẩm mới, từ phụ phẩm bưởi, cam, chanh đến xơ dừa, lá dừa và nhiều loại phụ phẩm khác. Tuy nhiên, tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch, trong chế biến và phân phối vẫn còn đáng kể.

Một số khảo sát cho thấy khoảng 10-25% sản phẩm thực phẩm có thể bị thất thoát trước khi đến nhà chế biến hoặc được phân phối tới người tiêu dùng. Điều này cho thấy dư địa để nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng và gia tăng giá trị nông sản còn rất lớn.

Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn nhấn mạnh, Quyết định số 300/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững đến năm 2030 là cơ sở quan trọng để huy động sự tham gia của các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và đối tác trong, ngoài nước. “Điều quan trọng lúc này không chỉ là tiếp tục nhận diện quy mô và nguyên nhân của vấn đề, mà là chuyển từ nhận thức sang hành động; từ các nghiên cứu riêng lẻ sang một nền tảng bằng chứng có thể hỗ trợ ra quyết định; từ các mô hình thí điểm sang những giải pháp có khả năng nhân rộng”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục ưu tiên hoàn thiện chính sách thúc đẩy nông nghiệp công nghệ cao, cơ giới hóa, chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng; đồng thời thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nông nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải.

Chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ trong logistics cũng được xác định là giải pháp quan trọng nhằm giảm hao hụt trong quá trình lưu thông. Cùng với đó là tăng cường xử lý, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất thức ăn chăn nuôi, phân bón, năng lượng tái tạo và các sản phẩm công nghiệp. Việc thu hút đầu tư tư nhân, tăng cường liên kết chuỗi và nhân rộng các sáng kiến của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp cũng được kỳ vọng tạo thêm động lực cho quá trình này.

Bảo toàn giá trị thay vì chỉ giảm chất thải

Theo ông Vinod Ahuja, Trưởng Đại diện FAO tại Việt Nam, thất thoát và lãng phí lương thực đặc biệt khó giải quyết bởi diễn ra âm thầm ở nhiều công đoạn, từ sản xuất đến tiêu dùng, trong khi không có một tác nhân riêng lẻ nào hoàn toàn chịu trách nhiệm. Trên phạm vi toàn cầu, khoảng 14% lượng lương thực bị thất thoát từ sau thu hoạch đến bán lẻ, tương đương khoảng 400 tỷ USD; khoảng 17% lượng thực phẩm tiếp tục bị lãng phí tại khâu bán lẻ và tiêu dùng. Tại Việt Nam, FAO phối hợp với các cơ quan, đối tác và Chính phủ rà soát một số chuỗi giá trị như lúa gạo, vải, cà phê, tôm, cá ngừ và thịt lợn. Kết quả cho thấy thất thoát và lãng phí có thể xuất hiện ở nhiều khâu trong toàn bộ chuỗi.

Từ thực tế này, ông Vinod Ahuja cho rằng bên cạnh phòng ngừa thất thoát, cần thay đổi cách nhìn đối với những gì đang bị loại bỏ. Với phần thất thoát không thể tránh khỏi, cần tìm cách bảo toàn giá trị thông qua các mô hình như ngân hàng thực phẩm hoặc tận dụng phế phụ phẩm để sản xuất thức ăn chăn nuôi, phân bón, năng lượng, giá thể trồng nấm và các sản phẩm khác. “Mục tiêu là phải duy trì giá trị được lưu chuyển trong hệ thống lương thực, thực phẩm trong thời gian lâu nhất có thể và ở mức độ tối đa nhất”, ông Vinod Ahuja nhấn mạnh.

Theo Trưởng Đại diện FAO tại Việt Nam, nước ta đã có nhiều mô hình đổi mới sáng tạo và thí điểm hiệu quả. Vấn đề hiện nay là tạo được môi trường chính sách, pháp lý và kinh tế thuận lợi để những giải pháp đã được chứng minh có thể được nhân rộng. “Nhân rộng quy mô không đơn thuần là triển khai thêm nhiều dự án hơn. Đó là tạo ra môi trường thuận lợi để các giải pháp có thể mở rộng và được nhân rộng”, ông Vinod Ahuja nói.

Từ góc độ hợp tác quốc tế, bà Mette Ekeroth, Phó Trưởng Phái đoàn, Đại sứ quán Đan Mạch tại Việt Nam, cho rằng chất thải không nhất thiết phải là điểm kết thúc của một quá trình sản xuất mà có thể trở thành đầu vào cho một quá trình khác. Theo bà Mette Ekeroth, thách thức hiện nay là chuyển bằng chứng thành các giải pháp thực tiễn, đồng thời tạo điều kiện để các bên học hỏi, điều chỉnh và nhân rộng những sáng kiến hiệu quả.

Một trong những nội dung đáng chú ý tại hội thảo là giới thiệu dự thảo Sách Trắng về thất thoát và lãng phí lương thực, thực phẩm tại Việt Nam do Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với FAO thực hiện. Dự thảo Sách Trắng được kỳ vọng cung cấp nền tảng bằng chứng phục vụ xây dựng chính sách, đồng thời giúp các bên liên quan nhận diện rõ hơn những rào cản và đề xuất giải pháp phù hợp.

Hội thảo cũng giới thiệu nhiều mô hình kinh tế tuần hoàn trong thực tiễn, từ giải pháp bảo quản sau thu hoạch, công nghệ bao bì đến tái sử dụng phế phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân bón hữu cơ, nấm rơm, viên nén rơm; qua đó tối ưu hóa các chuỗi giá trị trong chăn nuôi và chế biến thực phẩm. Theo các đại biểu, thách thức hiện nay không còn chỉ nằm ở việc nhận diện quy mô thất thoát hay xây dựng mô hình thử nghiệm, mà là tạo cơ chế để các giải pháp hiệu quả có thể mở rộng trên quy mô lớn. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, công nghệ, doanh nghiệp, nông dân, hợp tác xã và các đối tác phát triển.

Với tinh thần “Từ bằng chứng đến hành động”, hội thảo hướng tới chuyển từ thu thập bằng chứng, thí điểm mô hình sang triển khai các giải pháp trên thực tiễn. Qua đó, xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm hiệu quả hơn, bền vững hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi nguồn tài nguyên.