Ma trận chữa 'bách bệnh' phản khoa học (Kỳ 1): Ngỡ ngàng những 'phác đồ tự chữa lành'

Bộ Y tế liên tục cảnh báo, nhưng...

Trong bối cảnh các hội nhóm kín và tài khoản mạng xã hội lan truyền dày đặc những "liệu trình chữa bệnh bằng chanh", nhịn ăn hay "thuận tự nhiên", động thái mới từ cơ quan quản lý đang cho thấy mức độ đáng báo động của vấn đề. Bộ Y tế vừa đề xuất bổ sung quy định xử phạt hành chính đối với các hành vi lợi dụng không gian mạng để quảng cáo, tư vấn, lan truyền phương pháp khám chữa bệnh sai lệch.

Theo Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, thời gian qua xuất hiện ngày càng nhiều nội dung cổ súy các phương pháp chưa được kiểm chứng khoa học như uống "chanh liều cao", nhịn ăn thải độc hay dùng nước kiềm chữa ung thư. Đáng lo ngại, những thông tin này không chỉ dừng ở mức chia sẻ kinh nghiệm cá nhân mà đang bị đẩy thành các "liệu pháp thay thế", dẫn dắt, lôi kéo người bệnh từ bỏ phác đồ điều trị chính thống, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe và tính mạng.

Từ thực trạng trên, Bộ Y tế đề xuất mức xử phạt từ 10 – 20 triệu đồng đối với hành vi phát tán thông tin sai lệch về khám chữa bệnh; đồng thời đề xuất phạt từ 20 – 30 triệu đồng với các trường hợp tạo dựng, lan truyền nội dung chưa được kiểm chứng hoặc xúi giục người bệnh từ bỏ điều trị.

Theo cơ quan quản lý, nhiều hành vi phát tán thông tin sai lệch hiện nay gắn với mục đích thương mại như bán thực phẩm chức năng, sản phẩm "thải độc", khóa học chữa bệnh hay tư vấn sức khỏe không phép, biến niềm tin và sự hoang mang của người bệnh thành công cụ trục lợi.

Nhóm riêng tư trên Facebook mang tên "Chanh liều cao – chữa lành" với hơn 55.000 thành viên, thường xuyên chia sẻ về phương pháp chữa bệnh bằng chanh muối (ảnh chụp màn hình).

Thực tế cho thấy, không ít người dân bày tỏ lo ngại trước tình trạng các nội dung chữa bệnh phản khoa học xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, đặc biệt khi nhiều video được trình bày như lời khuyên chuyên môn, dễ khiến người bệnh và người lớn tuổi tin theo.

Chị Nguyễn Thị Loan (33 tuổi, Hà Nội) cho biết thời gian gần đây thường xuyên thấy các video "thải độc", "tự chữa lành" xuất hiện trên Facebook và TikTok với tần suất dày đặc.

"Có những clip nói rất chắc chắn, kiểu như chỉ cần uống chanh, nhịn ăn hay phơi nắng là khỏi bệnh. Người khỏe còn bán tín bán nghi, huống hồ người đang mắc bệnh hoặc tâm lý hoang mang thì rất dễ tin theo", chị Loan nói.

Theo chị Loan, điều đáng lo là nhiều nội dung đánh vào tâm lý sợ thuốc, sợ tác dụng phụ hoặc chi phí điều trị cao nên càng dễ thu hút người xem. "Nhiều người cứ nghĩ phương pháp tự nhiên thì vô hại, nhưng nếu bỏ điều trị để làm theo mấy cách trên mạng thì hậu quả rất khó lường", chị chia sẻ.

Trong khi đó, anh Phạm Chí Công (38 tuổi, Hưng Yên) cho rằng các nội dung chữa "bách bệnh" hiện nay đang bị mạng xã hội "thổi phồng" quá mức. "Chỉ cần xem vài video liên quan sức khỏe là sau đó TikTok, Facebook liên tục hiện thêm hàng loạt clip kiểu chữa ung thư bằng chanh muối, chữa bệnh bằng chanh liều cao, nhịn ăn thải độc… Có người nói như chuyên gia thật sự nên nhiều người lớn tuổi trong nhà xem xong tin luôn", anh Công nói.

Theo anh Công, cần siết chặt hơn việc kiểm soát các nội dung sức khỏe thiếu kiểm chứng trên mạng xã hội, bởi "nếu thông tin bình thường thì còn đỡ, nhưng liên quan bệnh tật, sức khỏe con người mà nói sai thì rất nguy hiểm".

Ghi nhận của phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống cho thấy, trên các nền tảng mạng xã hội hiện nay vẫn xuất hiện nhan nhản các hội nhóm, tài khoản lan truyền phương pháp chữa bệnh phản khoa học. Trong một nhóm mang tên "Chanh liều cao – chữa lành" với hơn 55.000 thành viên, không khó để bắt gặp những bài viết chia sẻ kinh nghiệm uống hàng trăm ml nước cốt chanh mỗi sáng khi bụng đói, kèm khẳng định có thể "giảm đau cổ, vai gáy, đau gót chân",…

Một tài khoản có tên "CHANH LIỀU CAO" thu hút hàng nghìn người theo dõi, đăng tải nhiều nội dung gây tranh cãi (ảnh chụp màn hình).

Bên cạnh các hội nhóm kín, nhiều tài khoản mạng xã hội cũng liên tục đăng tải nội dung mang màu sắc "tự chữa lành", phủ nhận hoặc hạ thấp vai trò của y học hiện đại. Điển hình, tài khoản Facebook "Bơ thực vật" với hơn 911.000 lượt theo dõi thường xuyên chia sẻ các video cho rằng tiểu đường, tim mạch, huyết áp hay thậm chí ung thư đều bắt nguồn từ việc cơ thể "nhiễm độc" và có thể chữa khỏi bằng các phương pháp như uống chanh, muối hạt, phơi nắng, nhịn ăn hoặc "thải độc".

Tài khoản này còn đưa ra nhiều phát ngôn gây tranh cãi như "ung thư máu hoàn toàn có thể chữa dứt điểm bằng muối", hay kêu gọi người bệnh "không còn lựa chọn nào khác" nên thử phương pháp chanh – muối thay cho "xạ hóa bơm chất độc vào người",…

Không chỉ dừng lại ở Facebook, trên TikTok, hàng loạt tài khoản cũng đang lan truyền thông điệp tương tự. Một tài khoản có tên "CHANH LIỀU CAO" thu hút hàng nghìn người theo dõi, liên tục đăng tải video với nội dung khẳng định "chanh có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư gấp 10.000 lần hóa trị", hay "những bệnh tây y không chữa được thì chanh là giải pháp tận gốc".

Trên TikTok còn xuất hiện tài khoản "Chữa bệnh bằng nước (Thiên y)" với hàng chục nghìn lượt theo dõi, thường xuyên đăng tải các video ghi lại cảnh nhiều người bệnh tìm đến "chữa bệnh bằng nước" tại cơ sở của ông Nguyễn Tiến Nam ở xã Bình Minh, Hà Nội.

Điểm đáng chú ý là các nội dung này thường được trình bày dưới dạng chia sẻ trải nghiệm cá nhân, "hành trình khỏi bệnh" hoặc lời khuyên trực tiếp, khiến nhiều người dễ tin tưởng và làm theo.

Vì sao người bệnh dễ tin lời chữa bệnh phản khoa học?

Thạc sĩ Tâm lý Chu Thị Thảo nhận định, việc nhiều người dân, đặc biệt là người cao tuổi và bệnh nhân mắc bệnh mãn tính dễ tin theo các nội dung chữa "bách bệnh" phản khoa học trên mạng xã hội không đơn thuần xuất phát từ thiếu hiểu biết, mà chủ yếu đến từ trạng thái tâm lý dễ tổn thương, kéo dài trong quá trình chống chọi với bệnh tật.

Theo ThS Chu Thị Thảo, với nhiều bệnh nhân, bệnh tật không chỉ là vấn đề thể chất mà còn kéo theo áp lực tinh thần, tài chính và cảm giác bất lực khi điều trị lâu dài nhưng sức khỏe không cải thiện rõ rệt. Trong trạng thái mệt mỏi, lo âu và tuyệt vọng, họ thường có xu hướng tìm kiếm một "lối thoát" nhẹ nhàng hơn, ít đau đớn hơn.

Tài khoản Facebook "Bơ thực vật" với hơn 911.000 lượt theo dõi thường xuyên chia sẻ các video về phương pháp chữa "bách bệnh" bằng chanh muối hạt. Ảnh chụp màn hình

"Khi một người phải sống nhiều năm với đau đớn, thuốc men, chi phí điều trị và nỗi sợ bệnh tiến triển nặng hơn, họ rất dễ rơi vào trạng thái kiệt sức về tinh thần. Lúc đó, những lời hứa như 'tự chữa lành', 'không cần thuốc', 'thải độc khỏi bệnh tận gốc' trở nên đặc biệt hấp dẫn vì nó mang lại cảm giác hy vọng và được cứu chữa", ThS Chu Thị Thảo phân tích.

Theo ThS Chu Thị Thảo, một yếu tố quan trọng khác là người cao tuổi thường có xu hướng tin vào trải nghiệm truyền miệng hơn những dữ liệu khoa học phức tạp. Những câu chuyện kiểu "người quen từng bệnh nặng nhưng uống chanh, nước kiềm rồi khỏi" thường có sức tác động cảm xúc mạnh hơn nhiều so với các nghiên cứu y khoa đầy thuật ngữ chuyên môn.

"Con người vốn dễ bị thuyết phục bởi những câu chuyện giàu cảm xúc hơn là các con số khô khan. Mạng xã hội lại khuếch đại điều đó thông qua video, hình ảnh trước – sau điều trị, các bình luận đồng tình và chia sẻ trải nghiệm cá nhân, khiến người xem có cảm giác đây là phương pháp thật sự hiệu quả", ThS Chu Thị Thảo nói.

Phân tích sâu hơn về tâm lý người bệnh, ThS Chu Thị Thảo cho rằng khi đối diện bệnh mãn tính hoặc bệnh hiểm nghèo, não bộ con người thường chuyển sang trạng thái tìm kiếm "giải pháp sinh tồn". Trong trạng thái này, cảm xúc dễ lấn át khả năng phản biện logic.

"Nhiều người biết thông tin trên mạng có thể vô lý nhưng họ vẫn muốn thử vì tâm lý 'còn nước còn tát'. Điều họ bám víu không chỉ là phương pháp chữa bệnh mà là hy vọng được sống", ThS Chu Thị Thảo nhận định.

Bên cạnh đó, ThS Chu Thị Thảo cho rằng các nội dung phản khoa học thường đánh rất mạnh vào nỗi sợ bệnh tật và nỗi sợ điều trị. Nhiều video, hội nhóm liên tục gieo tâm lý hoài nghi về y học hiện đại bằng các thông điệp như "thuốc tây chỉ chữa triệu chứng", "hóa trị là bơm độc vào cơ thể", "bác sĩ che giấu sự thật"…

Trên TikTok còn xuất hiện tài khoản "Chữa bệnh bằng nước (Thiên y)" với hàng chục nghìn lượt theo dõi, thường xuyên đăng tải các video quảng bá "chữa bệnh bằng nước". Ảnh chụp màn hình

"Khi người bệnh đang lo lắng, những thông tin mang tính đe dọa như vậy rất dễ kích hoạt tâm lý sợ hãi. Sau khi tạo ra nỗi sợ, các nội dung này tiếp tục đưa ra 'giải pháp thay thế' như chanh liều cao, nhịn ăn, thải độc hay tự chữa lành. Đây là cơ chế thao túng tâm lý khá phổ biến", ThS Chu Thị Thảo phân tích.

Một yếu tố khác khiến người bệnh dễ bị cuốn vào các "phác đồ chữa bệnh online" là cảm giác được chủ động kiểm soát cuộc sống. Theo ThS Chu Thị Thảo, nhiều bệnh nhân điều trị lâu năm thường cảm thấy phụ thuộc vào thuốc men, bệnh viện và bác sĩ. Trong khi đó, các phương pháp "tự chữa lành" lại tạo cho họ cảm giác mình có thể tự cứu bản thân.

"Về mặt tâm lý, cảm giác được chủ động giúp giảm lo âu tạm thời, khiến người bệnh dễ tiếp tục tin theo các phương pháp chưa được kiểm chứng", ThS Chu Thị Thảo nói.

Đáng chú ý, các hội nhóm chữa bệnh trên mạng xã hội còn tạo ra hiệu ứng cộng đồng rất mạnh. Người tham gia được chia sẻ, động viên và có cảm giác "được thấu hiểu" bởi những người cùng hoàn cảnh.

"Ban đầu có thể chỉ là niềm tin cá nhân, nhưng khi tham gia các cộng đồng này, nó dần trở thành niềm tin tập thể. Nếu ai đó hoài nghi, lập tức sẽ có hàng loạt bình luận trấn an như 'cứ kiên trì rồi sẽ khỏi', 'đó là phản ứng thải độc'. Dần dần, người bệnh bị kéo vào một hệ thống niềm tin sai lệch mà rất khó thoát ra", ThS Chu Thị Thảo cảnh báo.

Theo ThS Chu Thị Thảo, việc liên tục tiếp xúc với các video, hội nhóm quảng bá chữa bệnh phản khoa học cũng có thể làm thay đổi nhận thức của người dân theo thời gian.

"Một thông điệp khi được lặp đi lặp lại đủ nhiều sẽ tạo cảm giác quen thuộc, mà điều quen thuộc rất dễ bị nhầm thành điều đáng tin. Thuật toán mạng xã hội còn liên tục đề xuất các nội dung tương tự, khiến người xem bị 'nhốt' trong một không gian thông tin khép kín và dần củng cố niềm tin sai lệch", ThS Chu Thị Thảo cho biết.

Hệ quả đáng lo ngại nhất, theo ThS Chu Thị Thảo, là người bệnh có thể từ bỏ điều trị chính thống để chạy theo các phương pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng.