Mạch ngầm xanh dưới chân núi Tản
Từ những sườn núi mờ sương dưới chân Tản Viên, nơi đồng bào Dao Quần Chẹt từng lặn lội vào rừng sâu tìm cây thuốc mưu sinh, một cuộc chuyển mình âm thầm nhưng mạnh mẽ đang diễn ra. Những cây thuốc quý giờ đây không còn chỉ ẩn mình trong đại ngàn mà đã theo chân người Dao


Mờ sáng, khi những vạt sương lam sẫm còn quấn quýt quanh các chóp núi, thung lũng Yên Sơn (xã Ba Vì) đã thức dậy bằng một thứ mùi hương rất riêng, tựa như hơi thở trầm mặc của đại ngàn. Đó là hương ngai ngái của vạt lá đắng, vị cay nồng của củ địa liền quyện cùng mùi thơm dìu dịu của hàng chục loại thảo dược lên men đang sôi sùng sục trong những chiếc nồi đồng lớn trước hiên nhà sàn.
Ba Vì hôm nay vẫn nguyên tấm áo xanh ngút ngàn của rừng nguyên sinh, nhưng “nhịp thở” dưới những tán cây đã khác xưa rất nhiều. Có một thời, để kiếm được vài bó thuốc quý, đồng bào Dao Quần Chẹt tại ba làng Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất phải vượt dốc, băng suối, lặn lội nhiều giờ giữa rừng thẳm. Dược liệu thô giá thấp, trong khi nguồn cây thuốc tự nhiên ngày một cạn kiệt. Những bài thuốc gia truyền quý giá từng đứng trước nguy cơ thất truyền, chỉ còn nằm im lìm trong những cuốn thư tịch cổ hoặc đọng lại qua lời kể mơ hồ của các vị cao niên bên bếp lửa hồng.

Đồng bào Dao Quần Chẹt tại ba ngôi làng cố hữu Yên Sơn, Hợp Sơn dưới tán rừng bảo tồn cây dược liệu. Ảnh: Nguyễn Công

Trong ký ức của bà Lý Thị Mai, người Dao Quần Chẹt ở thôn Yên Sơn, đó là quãng thời gian nhọc nhằn thấm đẫm mồ hôi mà bà chưa bao giờ quên. Chiếc gùi mây đã sờn bạc trên lưng bà như chứng nhân lặng lẽ của những năm tháng đi tìm thuốc giữa đại ngàn. Vừa thoăn thoắt vạch những bụi dây đau xương, lá ngải phủ kín triền đồi bằng đôi tay gầy guộc, bước chân nhẹ nhõm như cánh chim rừng quen lối dẫu mái tóc đã lốm đốm màu mây núi, bà Mai vừa bồi hồi nhớ lại những chuyến đi từ sáng tinh mơ đến tối mịt mới trở về, đường xa núi dốc khiến sức cùng lực kiệt mà nguồn lợi chẳng đáng là bao.
"Giờ thì khác rồi. Cây thuốc đã theo chân người Dao xuống núi. Nhiều loài trước đây chỉ có trong rừng sâu nay được trồng ngay trong vườn nhà, dưới tán rừng trồng và trở thành tài sản quý của người dân", bà Mai mỉm cười, ánh mắt lấp lánh.
Câu chuyện của bà Mai nghe nhẹ bẫng tựa làn mây vắt ngang sườn núi, nhưng là hành trình lột xác đầy trăn trở của cả cộng đồng người Dao dưới chân núi Tản. Khi chính quyền địa phương và ngành lâm nghiệp khuyến khích phát triển vùng dược liệu, bà con nâng niu mang những cây thuốc quý từ rừng về nhân giống.
Từ vài luống cây nhỏ lẻ ban đầu, những vùng dược liệu ngày càng vươn mình mở rộng, phủ xanh các sườn đồi trọc. Dưới tán rừng hôm nay là màu xanh mướt mắt của ngải chống độc, dây đau xương, thiên niên kiện, huyết đằng, cà gai leo cùng hàng trăm loài dược liệu bản địa đan xen. Tư duy làm kinh tế của người dân cũng đổi thay sâu sắc: không còn bòn rút từ rừng, họ bắt đầu sống nương tựa vào rừng, giữ rừng và làm giàu chính đáng từ thiên nhiên.

Đồng bào người Dao Ba Vì giao lưu với các đoàn cán bộ nghiên cứu dưới tán rừng trồng dược liệu. Ảnh: Lý Mai

Giao lưu với học sinh thủ đô về vườn dược liệu và các sản phẩm trải nghiệm tại hợp tác xã Dược liệu Phượng Huệ.

Giao lưu với học sinh thủ đô về vườn dược liệu và các sản phẩm trải nghiệm tại hợp tác xã Dược liệu Phượng Huệ.

Đồng bào người Dao ở Ba Vì dưới tán rừng bảo tồn cây dược liệu.

Đồng bào người Dao ở Ba Vì dưới tán rừng bảo tồn cây dược liệu.

Phụ nữ Dao Quần Chẹt với trang phục truyền thống.

Men theo con đường nhỏ dưới chân núi, chúng tôi tìm đến Hợp tác xã Thảo dược Dân tộc Dao Phượng Huệ. Đón khách là bà Lý Thị Bích Huệ, Giám đốc Hợp tác xã, cùng em gái là y sỹ Lý Thị Mỹ Châu. Câu chuyện về hành trình đưa cây thuốc "hạ sơn" được mở ra từ ký ức tuổi thơ của hai chị em, những ngày mới 13, 15 tuổi đã chân đất theo người lớn vượt rừng tìm dược liệu.
Từ chân Đền Thượng lên tới đỉnh núi cao, người đi rừng phải vượt qua những con dốc dài, len lỏi giữa dây leo chằng chịt, băng qua những đoạn đường trơn trượt mù sương. Có ngày đi từ sáng đến chiều, đôi chân sưng phồng, bước nặng trịch như đeo chì sau những giờ quăng quật giữa đại ngàn. Nhưng chính trong những chuyến đi nhọc nhằn ấy, hai chị em học được cách nhận biết từng loài cây, từng bộ phận dùng làm thuốc, thời điểm thu hái và cách sơ chế.
Kho tàng y học cổ truyền ấy không nằm im trên những trang sách khô cứng mà thẩm thấu tự nhiên qua từng nếp nhà, bằng tiếng Dao, bằng những lời truyền dạy bên bếp lửa cùng quá trình thực nghiệm dân gian bền bỉ. Một chiếc lá, một đoạn thân hay lớp vỏ cây đều có thể là vị thuốc, nhưng không phải cứ biết tên cây là bốc được thuốc. Người làm nghề phải thấu hiểu tính chất từng vị theo nguyên lý âm dương ngũ hành để phối trộn tinh tế: biết vị nào làm "chủ vị" như người nhạc trưởng dẫn lối phát tán phong nhiệt, vị nào "hành khí" khơi thông kinh mạch, vị nào "dưỡng" giúp cơ thể phục hồi sinh lực. Những bài thuốc tắm lá độc đáo kết hợp từ 30 đến hơn 50 loại thảo mộc ra đời từ đó.


Niềm vui của cụ bà Dương Thị Nội (98 tuổi).

Y Sỹ Lý Thị Minh Châu (bên phải), một trong những thế hệ trẻ dành nhiều tâm huyết gìn giữ mạch ngầm xanh của người Dao tại Ba Vì.

Y Sỹ Lý Thị Minh Châu, một trong những thế hệ trẻ dành nhiều tâm huyết gìn giữ mạch ngầm xanh của người Dao tại Ba Vì. Ảnh: Nguyễn Công

Y Sỹ Lý Thị Minh Châu (Thứ nhất nhìn từ phải sang), một trong những thế hệ trẻ dành nhiều tâm huyết gìn giữ mạch ngầm xanh của người Dao tại Ba Vì. Ảnh: Nguyễn Công

Thế nhưng, càng gắn bó với nghề, hai chị em càng nhận rõ một nghịch lý: cây thuốc tự nhiên ngày một hiếm, cách khai thác cũ không thể kéo dài. Năm 2014, khi các làng nghề thuốc Nam của đồng bào Dao tại địa phương được thành phố Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống, bài toán giữ nghề càng đặt ra cấp thiết. Với các bà, bảo tồn không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu, phải chủ động nguồn nguyên liệu ngay trên mảnh đất của mình.
Từ những mầm xanh nâng niu mang về từ rừng, hai chị em từng bước gây dựng khu vườn bảo tồn dược liệu rộng hơn 2 hecta trên diện tích rừng sản xuất được giao, quy tụ hơn 100 loài cây thuốc quý như khôi nhung, sâm xuyên đá, chìa vôi, thiên niên kiện, huyết đằng...
Điều đặc biệt là khu vườn được canh tác hoàn toàn thuận tự nhiên, không dùng phân bón hóa học. Phần bã thảo dược sau khi nấu cao được tận dụng phủ lên mặt đất, phân hủy thành lớp mùn tơi xốp giữ ẩm. Những cây lâu năm khỏe mạnh được giữ lại làm "cây trấn vườn" để lưu giữ nguồn giống quý.
"Rừng vốn có quy luật sinh tồn mãnh liệt. Cây lớn che chở cây nhỏ, nuôi dưỡng cây nhỏ bằng chính những chiếc lá, cành khô. Cây nhỏ phủ kín bề mặt, giữ ẩm và bổ sung dinh dưỡng cho cây lớn", y sỹ Lý Thị Mỹ Châu chia sẻ.
Tuy nhiên, điều khiến những người giữ nghề như bà Châu day dứt nhất hiện nay không nằm ở nguồn nguyên liệu hay sự khắc nghiệt của núi cao. Dù nhiều hộ dân đã mạnh dạn đầu tư nhà xưởng, máy móc chiết xuất cao lỏng, cao đặc và phòng thí nghiệm bài bản, con đường đưa sản phẩm thuốc Nam chuẩn hóa vươn xa vẫn vướng rào cản về giấy phép, kiểm định, chứng nhận chuyên ngành. Giữa dòng chảy hội nhập, khi nhiều đối tác nước ngoài từ Trung Quốc, Thái Lan, Singapore tìm đến tận vườn đặt vấn đề thu mua nguyên liệu thô số lượng lớn, người làm thuốc Ba Vì từ chối. Họ thấu hiểu rằng, dược liệu quý không thể bán thô, mà cần bước ra thị trường một cách danh chính ngôn thuận bằng chính hàm lượng tri thức bản địa.

Buổi chiều muộn, mặt trời từ từ khuất bóng sau đỉnh Tản Viên hùng vĩ, thả những tia nắng vàng ươm cuối ngày xuống các triền đồi dược liệu ở Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất. Nhìn khung cảnh trù phú ấy hôm nay, ít ai hình dung vùng đất dưới chân núi thiêng từng đối mặt với bài toán sinh kế đầy chật vật.
Sự phát triển của vùng dược liệu tập trung gắn với du lịch trải nghiệm đã tạo nên bước ngoặt. Theo y sỹ Lý Thị Mỹ Châu, trên cùng một đơn vị diện tích canh tác, giá trị kinh tế từ cây thuốc cao hơn gấp nhiều lần cây lương thực truyền thống. Nếu trước đây, một sào lúa chỉ mang lại thu nhập trên dưới 2 triệu đồng mỗi năm, thì nay chuyển đổi sang trồng thiên niên kiện, nghệ bọ cạp, nghệ độc, cối xay, địa liền, dành dành… giúp bà con thu về 20–40 triệu đồng/năm. Nhờ những luống thảo dược xanh tốt, nhiều hộ gia đình người Dao Quần Chẹt đã xây dựng nhà cửa khang trang.

Nhiều đoàn nghiên cứu đã đến tham quan, nghiên cứu các cây dược liệu và bài thuốc quý.Ảnh: Mỹ Châu

Đồng bào Dao đón tiếp nhiều đoàn nghiên cứu các cây dược liệu và bài thuốc quý.Ảnh: Mỹ Châu



Đồng bào Dao đón tiếp nhiều đoàn nghiên cứu các cây dược liệu và bài thuốc quý.Ảnh: Mỹ Châu

Đồng bào Dao đón tiếp nhiều đoàn nghiên cứu các cây dược liệu và bài thuốc quý.Ảnh: Mỹ Châu
Mô hình kinh tế xanh này đã hóa giải triệt để mối xung đột âm ỉ bao năm giữa bảo tồn rừng và phát triển sinh kế. Khi cây thuốc Nam mang lại lợi ích kinh tế bền vững, người dân bản địa tự nguyện trở thành những "người lính gác rừng" tận tụy nhất. Bằng trải nghiệm của chính mình, họ hiểu rằng mất rừng là mất nguồn nước mát lành, mất môi trường sinh trưởng của dược liệu và đánh mất kế sinh nhai. Một vòng tuần hoàn tích cực đã hình thành vững chắc: Rừng nuôi cây thuốc, cây thuốc nuôi sống người dân, và người dân quay lại bảo vệ, phủ xanh đại ngàn.
Song hành với vùng nguyên liệu, du lịch chăm sóc sức khỏe cũng đang trở thành "liều thuốc tăng cường" cho sức sống văn hóa bản địa. Sau hành trình khám phá Vườn quốc gia Ba Vì, du khách tìm về bản làng người Dao để tự tay chạm vào từng phiến lá thuốc, nghe họ kể chuyện nghề và đắm mình trong những thùng gỗ pơ-mu nghi ngút khói nước tắm thảo mộc.



Phụ nữ đồng bào Dao thu hoạch và sơ chế dược liệu. Ảnh:Mỹ Châu

Trao đổi về định hướng phát triển của địa phương, bà Nguyễn Hải Trang, Trưởng phòng Văn hóa xã Ba Vì cho biết, xã đang đầu tư đồng bộ hạ tầng cơ bản, đồng thời quy hoạch phân khu rõ nét gồm vùng dược liệu, vùng du lịch cộng đồng và vùng bảo tồn đan xen du lịch. Song song đó, các chuyên viên tích cực kết nối với cơ quan chức năng để hướng dẫn đồng bào quy chuẩn hóa sản phẩm: đăng ký nhãn hiệu, bảo hộ bản quyền, bảo hộ tri thức truyền thống và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc nhằm sớm đưa các bài thuốc người Dao thành sản phẩm thương mại hoàn chỉnh.
Chiều xuống dần sau đỉnh Tản Viên. Làn khói từ những nồi thuốc tắm lại bay lên, quyện cùng sương núi bảng lảng thành thứ hương thơm nồng ấm đặc trưng của vùng đất người Dao dưới chân núi. Ở nơi ấy, sự hồi sinh của vùng dược liệu không chỉ là câu chuyện sinh kế mà còn là hành trình hồi sinh tri thức bản địa và niềm tin vào một tương lai hài hòa giữa con người với thiên nhiên.


Bài viết: Ngọc Hải - Nguyễn Công I Thiết kế đồ họa: Hữu Tiệp
Nguồn Hà Nội Mới: https://hanoimoi.vn/mach-ngam-xanh-duoi-chan-nui-tan-1767007.html
