Mai một năng lực chú ý

Sử dụng mạng xã hội gây thiếu chú ý ở trẻ.

Thách thức trong thời đại số

Báo cáo năm 2022 của Đại học King’s College London (Anh) ghi nhận 51% người tham gia cho rằng, công nghệ số đang tác động tiêu cực đến khả năng chú ý của người trẻ, phản ánh mối lo ngại ngày càng phổ biến trong xã hội.

Ở góc độ hành vi, nhà nghiên cứu tâm lý học Gloria Mark (Đại học California, Mỹ) cho biết, thời gian chú ý trung bình trên một màn hình đã giảm từ khoảng 2,5 phút vào năm 2004 xuống còn khoảng 47 giây trong các nghiên cứu gần đây. Theo bà, sự suy giảm này không chỉ đến từ công nghệ, mà còn do nhịp làm việc bị ngắt quãng liên tục và thiếu những khoảng nghỉ có chất lượng, khiến não bộ nhanh mệt và khó duy trì tập trung lâu dài.

Khảo sát quốc gia do Trung tâm Y tế Wexner (Đại học Bang Ohio, Mỹ) thực hiện trên 1.000 người trưởng thành cho thấy: 43% cho rằng căng thẳng và lo âu là nguyên nhân chính khiến họ khó tập trung; 39% đổ lỗi cho thiếu ngủ; và 35% cho rằng các thiết bị kỹ thuật số làm giảm khả năng chú ý. Chỉ 25% nói rằng họ không gặp vấn đề nào về tập trung. Bác sĩ tâm thần Evita Singh (Đại học Bang Ohio) nhận định: “Stress và việc suy nghĩ lặp đi lặp lại về nhiều vấn đề trong đầu chắc chắn ảnh hưởng đến khả năng chú ý. Nhiều bệnh nhân nghĩ rằng mình ‘mất tập trung’, nhưng gốc rễ thường là do họ quá căng thẳng”.

Ở trẻ em và thanh thiếu niên, vấn đề trở nên đáng lo hơn khi não bộ còn đang phát triển, trong khi môi trường số liên tục kích thích và giữ chân người dùng. Nghiên cứu theo dõi 8.324 trẻ em (9-14 tuổi) trong 4 năm, công bố trên tạp chí Khoa học Nhi khoa Mở (Pediatrics Open Science), cho thấy thời gian sử dụng mạng xã hội liên quan đến sự gia tăng các triệu chứng thiếu chú ý, trong khi không ghi nhận tác động tương tự với xem TV, video hay chơi game.

Báo cáo của Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore) phối hợp Research Network và ListenLabs.ai trên 583 thanh niên (13-25 tuổi) tại Singapore và Australia cho biết, 68% gặp khó khăn trong việc duy trì tập trung, 65% lo thói quen số ảnh hưởng tiêu cực đến học tập và nghề nghiệp, và 60% phụ huynh bày tỏ lo ngại về chú ý và sức khỏe cảm xúc của con em. Các nhà nghiên cứu cho rằng cơ chế “phần thưởng tức thì” của mạng xã hội khiến não quen tìm kiếm kích thích nhanh, làm suy yếu khả năng tập trung và suy nghĩ sâu.

Một góc nhìn khoa học đáng chú ý khác đến từ nghiên cứu quy mô lớn công bố cuối năm 2025 của Trung tâm Y khoa Đại học Washington tại St. Louis (WashU Medicine, Mỹ). Nghiên cứu này cho thấy ngay cả thuốc kích thích dùng trong điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) cũng không trực tiếp cải thiện hệ thống chú ý của não như lâu nay vẫn nghĩ, mà chủ yếu tác động đến trạng thái tỉnh táo và mạng lưới phần thưởng.

Xây dựng môi trường hỗ trợ tập trung

Trước tình trạng năng lực chú ý suy giảm, nhiều quốc gia và tổ chức nghiên cứu đã chuyển hướng tiếp cận: không chỉ đặt trách nhiệm lên cá nhân, mà xây dựng các giải pháp mang tính hệ thống, kết hợp thay đổi hành vi, chăm sóc sức khỏe não bộ và điều chỉnh môi trường công nghệ.

Ở cấp độ cá nhân, các khuyến nghị khoa học ngày càng thống nhất về 4 nhóm biện pháp hiệu quả: nghỉ giải lao ngắn có chủ đích, thiền và chánh niệm, lối sống lành mạnh, đặc biệt là giấc ngủ, và tối ưu môi trường làm việc, học tập. Giới nghiên cứu nhấn mạnh rằng nghỉ ngắn giúp não tái tạo năng lượng chú ý; thiền có thể cải thiện chú ý và trí nhớ làm việc chỉ sau thời gian ngắn; còn vận động, dinh dưỡng và ngủ đủ đóng vai trò then chốt trong việc duy trì khả năng tập trung bền vững.

Từ thực tiễn lâm sàng, khảo sát quốc gia của Đại học Bang Ohio (Mỹ) giới thiệu công cụ đơn giản mang tên “Take Five”, gồm 5 bước: nghỉ giải lao đều đặn, tập trung vào một nhiệm vụ, giảm yếu tố gây nhiễu, tránh đa nhiệm và dành vài phút để tái tập trung.

Ở góc độ sinh học, nhiều quốc gia đang áp dụng các biện pháp điều chỉnh nhịp sinh học để cải thiện chú ý. Tại Mỹ và Anh, nhiều học khu đã lùi giờ vào học của học sinh trung học sau 8h30 sáng, dựa trên bằng chứng cho thấy thanh thiếu niên có nhịp ngủ – thức muộn hơn người lớn; kết quả là học sinh ngủ đủ hơn và tập trung tốt hơn trên lớp. Trong khi đó, Nhật Bản và Hàn Quốc khuyến khích ngủ trưa ngắn 15-30 phút tại nơi làm việc, giúp phục hồi tỉnh táo và duy trì khả năng chú ý trong ngày.

Các nền tảng công nghệ và nhà sản xuất thiết bị ngày càng được kêu gọi chịu trách nhiệm thiết kế lại “môi trường chú ý”. Ông James Breeze - Giám đốc điều hành Research Network cho rằng, đã đến lúc vượt qua những biện pháp đơn lẻ như nhắc nhở thời gian sử dụng, để tiến tới các thay đổi căn bản hơn, như giảm trình cuộn vô hạn, tạo các điểm dừng tự nhiên và cảnh báo tình trạng mệt mỏi chú ý.

Tại Singapore, Bộ Giáo dục triển khai các quy định hạn chế sử dụng điện thoại trong trường học, nhằm giảm phụ thuộc vào màn hình và giúp học sinh tái rèn luyện khả năng tập trung trong lớp. Kết quả khảo sát cho thấy, nhiều học sinh thừa nhận các biện pháp này giúp họ ít bị xao nhãng hơn và dễ quay lại nhịp học tập so với giai đoạn không kiểm soát.

Từ những nỗ lực trên, có thể thấy phục hồi năng lực chú ý không thể chỉ dựa vào ý chí cá nhân, mà cần sự kết hợp giữa chăm sóc nền tảng sinh học và thiết kế lại môi trường học tập, làm việc và công nghệ theo hướng hỗ trợ tập trung sâu.

Hồng Nhung