Malaysia đã vượt qua 100 ngày khủng hoảng năng lượng toàn cầu như thế nào?

Malaysia bước vào cuộc khủng hoảng với lợi thế tương đối lớn. (Ảnh: AFP)

Xung đột leo thang ở Trung Đông và việc eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa đã tạo ra điều mà Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) gọi là cú sốc nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu. Cú sốc này không còn mang tính nhất thời mà đang trở thành trạng thái kéo dài. Vì vậy, Malaysia cần chuyển từ ứng phó khẩn cấp sang xây dựng khả năng chống chịu dài hạn.

Malaysia bước vào cuộc khủng hoảng với lợi thế tương đối lớn. Hệ sinh thái dầu khí, năng lực lọc dầu trong nước và các tổ chức như Petronas đã tạo ra những lớp đệm mà nhiều nước ASEAN khác không có. Đồng thời, các nỗ lực ngoại giao chủ động cũng giúp tàu thuyền Malaysia được lưu thông an toàn qua các vùng biển tranh chấp. Tuy nhiên, cần nhìn nhận thực tế rằng những lợi thế đó chỉ giúp kéo dài thời gian thích ứng chứ không giải quyết được thách thức cốt lõi. Từ khi khủng hoảng bắt đầu, giá dầu Brent trung bình dao động quanh 95-100 USD/thùng, từng vượt 120 USD/thùng trước khi giảm về vùng giữa 90 USD/thùng - vẫn đủ cao để gây áp lực lên giá cả, chuỗi cung ứng và ngân sách hộ gia đình.

Cần tránh một ngộ nhận nguy hiểm: Đây không đơn thuần là câu chuyện về giá dầu. Đây là cuộc khủng hoảng nguồn cung vật chất lan rộng theo nhiều đợt, mỗi đợt lại tiến gần hơn tới đời sống thường ngày của người dân.

Làn sóng đầu tiên là giá dầu và nhiên liệu - ảnh hưởng mà chúng ta đã cảm nhận rõ nhất. Làn sóng thứ hai là logistics và chuỗi cung ứng, khi chi phí vận tải và vận chuyển tăng lan tỏa khắp nền kinh tế. Làn sóng thứ ba là giá thực phẩm, chi phí sinh hoạt và tiền lương, khi các chi phí tăng cao ảnh hưởng đến nguyên liệu hóa dầu, phân bón, khai thác và xây dựng trước khi chuyển thành giá hàng hóa thiết yếu đắt đỏ hơn cho các gia đình.

Làn sóng thứ tư là áp lực ngân sách và niềm tin quốc gia: nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao, chi phí trợ cấp có thể lên tới gần 48 tỷ ringgit mỗi năm, làm giảm nguồn lực dành cho y tế, giáo dục và phát triển; đồng thời một cuộc khủng hoảng kéo dài cũng sẽ thử thách sự kiên nhẫn và niềm tin của người dân. Vì vậy, trọng tâm không nên chỉ là giá nhiên liệu mà phải là toàn bộ áp lực chi phí sinh hoạt mà các làn sóng này tạo ra.

Vì sao chi tiêu ngân sách là không đủ?

Điểm cốt lõi là: Một cuộc khủng hoảng kéo dài không thể được giải quyết chỉ bằng chi tiêu của chính phủ. Dư địa tài khóa không phải là vô hạn, trong khi sức mạnh tài khóa chính là nền tảng của khả năng chống chịu quốc gia. Khủng hoảng càng kéo dài thì mức độ bào mòn càng lớn, và việc vượt qua nó sẽ đòi hỏi nỗ lực của toàn xã hội chứ không chỉ dựa vào ngân khố quốc gia. Sự chủ quan có thể gây hậu quả nghiêm trọng, nhưng hoảng loạn cũng vậy. Điều cần thiết lúc này là sự linh hoạt và nhận thức chung về trách nhiệm của từng thành phần trong xã hội.

Đối với chính phủ, điều đó đồng nghĩa với các biện pháp can thiệp có mục tiêu rõ ràng, linh hoạt và có trách nhiệm tài khóa, tập trung hỗ trợ những đối tượng thực sự dễ bị tổn thương thay vì trợ cấp đồng đều cho tất cả mọi người. Đối với doanh nghiệp, cần nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và tăng khả năng chống chịu trong hoạt động. Đối với các hộ gia đình, cần tiêu dùng thận trọng hơn và nâng cao hiểu biết tài chính để tạo bộ đệm trước các cú sốc kinh tế. Còn với giới chính trị, điều cần thiết là giảm đấu đá chính trị và tập trung hơn vào lợi ích quốc gia.

Bảo vệ thông minh hơn, không phải trợ cấp đại trà

Khi bước sang giai đoạn tiếp theo, các chính sách hỗ trợ cần chuyển từ bảo vệ diện rộng sang bảo vệ có trọng tâm, để những người dễ bị tổn thương nhất vẫn được hỗ trợ ngay cả khi các khoản trợ cấp không nhắm đúng đối tượng dần được thu hẹp. Cần phân biệt giữa những người chỉ chịu ảnh hưởng từ chi phí tăng cao và những người thực sự đối mặt với khó khăn.

Các công cụ hỗ trợ có mục tiêu như STR (Trợ cấp Tiền mặt Rahmah), SARA (Trợ cấp Cơ bản Rahmah) và các chương trình bình ổn thực phẩm như Jualan Rahmah MADANI sẽ trở thành những công cụ quan trọng nhất. Không cuộc khủng hoảng nào nên khiến người yếu thế rơi vào hoàn cảnh tồi tệ hơn trước.

Chúng ta không xem nhẹ những áp lực này. Chúng đang hiện hữu mỗi ngày: các gia đình chứng kiến hóa đơn thực phẩm tăng lên, các đơn vị vận tải và người bán hàng ăn phải gánh chi phí cao hơn, nông dân và người lao động phải chắt chiu từng đồng ringgit.

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) có thể là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, do bị kẹp giữa chi phí logistics và năng lượng tăng cao, áp lực dòng tiền và giá nguyên liệu nhập khẩu leo thang. Vì vậy, SME cần được hỗ trợ có mục tiêu thông qua các biện pháp như hỗ trợ tạm thời, cải thiện khả năng tiếp cận vốn, khuyến khích tiết kiệm năng lượng và nới lỏng một số quy định để có thời gian thích ứng.

Những ưu tiên quốc gia trong giai đoạn tới

Giữ vững niềm tin của người dân, bởi niềm tin là thứ khó khôi phục nhất khi đã mất. Đây là nhiệm vụ không dễ dàng trong bối cảnh tinh thần đoàn kết xã hội đang suy giảm ở nhiều nơi trên thế giới. Mọi thứ càng khó khăn hơn khi những tranh cãi chính trị quá mức làm chúng ta xao nhãng trước mối đe dọa thực sự: Tình trạng bất ổn năng lượng toàn cầu.

Khi năng lượng và nguồn lực bị tiêu hao cho đấu đá nội bộ, chúng ta sẽ lãng phí thời gian quý báu cho cuộc chiến thực sự nhằm bảo vệ tăng trưởng và thúc đẩy cải cách. Malaysia từng vượt qua những giai đoạn biến động nghiêm trọng như Khủng hoảng Tài chính châu Á hay đại dịch Covid-19 và đã bước ra với các thể chế mạnh mẽ hơn. Khi đó, điều giúp đất nước vượt qua khó khăn là sự lãnh đạo đáng tin cậy, liêm chính và một quốc gia biết tập trung vào mục tiêu chung; và đó cũng là điều có thể giúp chúng ta vượt qua thử thách hiện nay.

Xây dựng đất nước là trách nhiệm chung của chính phủ và người dân. Khả năng chống chịu mà Malaysia cần có chỉ đạt được khi nhận được sự đồng thuận từ mọi tầng lớp xã hội.

Chúng ta không thể kiểm soát những cú sốc toàn cầu đang ảnh hưởng đến đất nước. Nhưng chúng ta có thể kiểm soát kỷ luật, sự đoàn kết và mức độ chuẩn bị của mình - những yếu tố cuối cùng sẽ quyết định một quốc gia bị nhấn chìm hay vượt qua khủng hoảng.

Những đợt sóng khó khăn sẽ còn tiếp tục xuất hiện. Nhưng nếu cùng đối mặt với chúng bằng sự bình tĩnh và quyết tâm, Malaysia sẽ không bị cuốn chìm.