Mâm ngũ quả 3 miền - Ý nghĩa nhân văn trong đời sống văn hóa Việt

Một mâm ngũ quả cơ bản của người Việt. Ảnh: Internet

Mâm ngũ quả - từ thành quả lao động đến quan niệm về niềm tin thiêng liêng

Mâm ngũ quả trên ban thờ gia tiên không chỉ là một nghi thức thờ cúng, mà còn là sự kết tinh giữa đời sống nông nghiệp truyền thống và tín ngưỡng dân gian của người Việt. Những loại quả được lựa chọn đều gắn bó mật thiết với ruộng vườn, mùa vụ và quá trình lao động của cư dân nông nghiệp. Việc dâng cúng những trái cây tròn đầy, lành lặn vào dịp Tết có thể được xem như một hình thức “trình báo” mang tính văn hóa, trong đó con người báo cáo với tổ tiên về thành quả lao động của năm cũ, đồng thời gửi gắm lòng biết ơn và niềm tin vào sự tiếp nối trong năm mới.

Trong hệ thống tư duy biểu tượng phương Đông, “ngũ” là con số nền tảng gắn với trật tự vũ trụ và sự sống, tương ứng với thuyết ngũ hành: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Mâm ngũ quả vì thế trở thành biểu trưng cho sự hội tụ hài hòa của các yếu tố tự nhiên, phản ánh mối quan hệ cân bằng giữa con người và trời đất. Việc chọn số lẻ, đặc biệt là số năm, còn mang ý nghĩa sinh trưởng và vận động, tượng trưng cho sự sinh sôi, phát triển không ngừng của sự sống.

Ở bình diện biểu tượng, quả là hình ảnh cô đọng của sự sung túc và phồn thực. Hạt bên trong tượng trưng cho mầm sống, cho tinh tú, trong khi lớp vỏ bao bọc bên ngoài được ví như vũ trụ che chở. Mỗi loại quả trên mâm ngũ quả đều mang những tầng ý nghĩa riêng, được hình thành từ hình dáng, cấu tạo, hương vị, màu sắc và cách gọi tên trong dân gian, tạo nên một hệ biểu trưng vừa mang tính thẩm mỹ vừa hàm chứa giá trị tinh thần sâu sắc.

Về màu sắc, mâm ngũ quả thường tuân theo nguyên lý ngũ hành, với sự phối hợp hài hòa của các gam màu cát tường. Những sắc màu như đỏ biểu trưng cho phú quý và may mắn, hay vàng tượng trưng cho sự sung túc và thịnh vượng, xanh lá là sự khởi đầu đầy tươi mới... góp phần khẳng định mâm ngũ quả không chỉ là lễ vật dâng cúng, mà còn là một diễn ngôn văn hóa, phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của người Việt trong mối quan hệ với tự nhiên và vũ trụ.

Mâm ngũ quả đầy đặn, đẹp mắt. Ảnh: Internet

Mâm ngũ quả trong không gian văn hóa Tết của người Việt

Trong đời sống tinh thần của người Việt, Tết Nguyên đán không chỉ là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, mà còn là thời điểm con người hướng về cội nguồn, gia đình và tổ tiên. Trong không gian văn hóa ấy, mâm ngũ quả hiện diện trên bàn thờ gia tiên như một biểu tượng văn hóa bền vững, kết tinh nhiều lớp ý nghĩa của tín ngưỡng dân gian, nếp sống vùng miền và triết lý nhân sinh truyền đời.

Việc mâm ngũ quả được duy trì qua nhiều thế hệ không phải là sự lặp lại mang tính hình thức. Năm loại quả, dù không cố định về chủng loại và có sự khác biệt giữa các vùng văn hóa, đều cùng hướng đến một ý niệm chung: dâng những gì tinh túy nhất của tự nhiên để thể hiện lòng hiếu kính với tổ tiên, đồng thời gửi gắm những ước vọng cho một chu kỳ thời gian mới.

Mâm ngũ quả 3 miền - những sắc thái văn hóa

Mâm ngũ quả miền Bắc thường gồm các loại trái cây quen thuộc như: chuối xanh, bưởi, cam, quýt, phật thủ, lựu… đó đều là những thức quả gắn bó lâu đời với vườn nhà và đời sống nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Đặc trưng nổi bật là nải chuối xanh được đặt ở vị trí dưới cùng, đóng vai trò nâng đỡ các loại quả khác. Theo quan niệm dân gian, hình ảnh này mang ý nghĩa biểu trưng cho sự che chở của tổ tiên, sự sum vầy của gia đình và mối liên kết giữa các thế hệ. Cách bày biện cân xứng, hài hòa, màu sắc tiết chế phản ánh rõ nét nếp sống coi trọng trật tự, gia phong và lễ nghi, vốn là những giá trị nền tảng trong văn hóa Bắc Bộ.

Mâm ngũ quả miền Bắc, với trái bưởi thường được đặt ở trung tâm. Ảnh: Internet

Ở miền Trung, nơi điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và đất đai cằn cỗi, khó khăn trong việc trồng trọng trọt; do đó, mâm ngũ quả không bị ràng buộc bởi quy ước cố định về chủng loại hay số lượng. Người dân thường có gì dâng nấy, miễn là quả sạch, quả tươi và là thành quả lao động của gia đình.

Các loại quả như: chuối, thanh long, mãng cầu, đu đủ, xoài... Mọi thứ đều tiết chế, không quá đặt nặng hình thức. Mâm ngũ quả miền Trung nhấn mạnh lòng thành hơn giá trị vật chất. Nhiều người quan niệm rằng: tổ tiên chứng giám cho sự ngay thẳng và nỗ lực của con cháu, chứ không đo đếm bằng sự dư thừa.

Sự giản dị này tạo nên chiều sâu nhân văn đặc trưng: trong gian khó, con người học cách biết đủ và trân trọng từng thành quả lao động.

Mâm ngủ quả miền Trung, thường được bày biện đơn giản, với những thức quả gần gũi với đời sống. Ảnh: Internet

Miền Nam, với điều kiện tự nhiên thuận lợi, đất đai màu mỡ và hệ sinh thái cây trái phong phú, hình thành mâm ngũ quả đa dạng về chủng loại và màu sắc. Từ thực tiễn đời sống, người miền Nam hình thành lối chơi chữ dân gian quen thuộc: “cầu - sung - dừa - đủ - xài”, tương ứng với các loại quả: mãng cầu, sung, dừa, đu đủ và xoài.

Lối diễn đạt vui đó, phản ánh một tư duy tín ngưỡng mang theo ước vọng và nhu cầu thực tế cao: mong cầu sự sung túc, cuộc sống vừa đủ, không thiếu thốn và có điều kiện thụ hưởng thành quả lao động. Mâm ngũ quả miền Nam vì vậy thể hiện tinh thần cởi mở, lạc quan và niềm tin rằng sự cần cù của con người sẽ được đất trời, tổ tiên chứng giám và đền đáp.

Mâm ngũ quả miền Nam đa dạng, phong phú và thường sẽ là mãng cầu, sung, dừa, đu đủ và xoài. Ảnh: Internet

Mâm ngũ quả trong bối cảnh xã hội đương đại

Trong đời sống hiện đại, mâm ngũ quả đang có những biến đổi nhất định. Nhiều gia đình, đặc biệt là các gia đình trẻ, không còn giữ nguyên các loại quả truyền thống, do môi trường nông nghiệp bị thu hẹp hoặc sự thay đổi trong nhận thức văn hóa, môi trường xã hội. Các loại trái cây mới được lựa chọn, cắt tỉa, trang trí đẹp mắt, trong đó có cả trái cây nhập khẩu, điều này xuất phát từ sở thích tiêu dùng cá nhân, góc nhìn văn hóa mang tính thực tiễn.

Bên cạnh đó, việc lược giản hoặc gia tăng số lượng quả, không còn giữ đúng con số “ngũ”, phản ánh cách tiếp cận tín ngưỡng linh hoạt hơn. Tuy nhiên, do mâm ngũ quả thuộc về không gian văn hóa tín ngưỡng dân gian, vốn không mang tính chuẩn hóa cứng nhắc, nên sự thay đổi không làm suy giảm giá trị truyền thống, mà cho thấy khả năng thích nghi và sức sống của phong tục.

Mâm ngũ quả với đa dạng chủng loại, được bày biện, trang trí đẹp mắt. Ảnh: Internet

Bình An