Maria Montessori đã làm gì để khai quật tiềm năng của những đứa trẻ

Tác giả: E.M. Standing / Light Books và NXB Dân trí

Di sản Maria Montessori: Lý thuyết, Thực hành và Tác động toàn cầu

Cuốn sách không chỉ trình bày những nguyên lý cốt lõi trong phương pháp Montessori, một phương pháp giáo dục tiên phong chú trọng vào sự phát triển tự nhiên, tự do và độc lập của trẻ em, mà còn khắc họa rõ nét tầm ảnh hưởng của bà Maria Montessori đến nền giáo dục toàn cầu.

Maria Montessori đã làm gì để khai quật tiềm năng của những đứa trẻ

Maria Montessori đã tập hợp 60 đứa trẻ nghèo, mở lớp học để thực hành các phương pháp giáo dục của bà. Sau đó, bà đã nhận được nhiều tín hiệu tích cực từ những học sinh đầu tiên.

Maria Montessori luôn dành nhiều tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục. Ảnh minh họa: Một cảnh trong phim Maria Montessori.

Như vậy, sân khấu cho vở kịch bất ngờ sắp diễn ra không mấy hứa hẹn: Một khu ổ chuột ở Rome, và một căn phòng trong một khu nhà tập thể. Dàn diễn viên cũng chẳng khá khẩm hơn.

Hãy nhìn chúng xem: “60 đứa trẻ khóc lóc và sợ hãi, nhát đến mức không dám mở miệng nói, khuôn mặt cứng đờ, ánh mắt hoang mang như thể chưa từng nhìn thấy gì trong đời... những đứa trẻ tội nghiệp bị bỏ bê, lớn lên trong những căn nhà tăm tối và tồi tàn, không có gì kích thích trí não - buồn bã, không được chăm chút.

Không cần phải là bác sĩ cũng thấy những đứa trẻ ấy bị suy dinh dưỡng, thiếu không khí trong lành và ánh sáng mặt trời. Chúng như những bông hoa khép kín nhưng nụ hoa lại thiếu đi sự tươi mới, với tâm hồn bị giam cầm trong một chiếc hộp kín.” Đó là cách bác sĩ Montessori mô tả chúng.

Do bận rộn nhiều nhiệm vụ khác, bà Montessori không thể trực tiếp chăm sóc lũ trẻ liên tục, nên cần có người thay thế. Công việc này không có triển vọng gì trong tương lai, do đó 60 đứa trẻ từ ba đến sáu tuổi được giao cho con gái của người gác cổng. Sau đó, công việc được chuyển cho một thợ may, cô có học vấn khá hơn đôi chút nhưng cũng không hề được đào tạo về sư phạm.

“Ngay cả điều đó cũng là sự sắp đặt của thượng đế,” [1] vì rất có thể nếu người được chọn là một giáo viên được đào tạo theo phương pháp cũ, người ấy sẽ quá bám víu vào lối giảng dạy truyền thống đến mức khó lòng thực hiện chỉ dẫn của bà Montessori. Bà không đào tạo những cô gái này: “Tôi không áp đặt bất kỳ giới hạn nào lên người trông nom, cũng không giao nhiệm vụ đặc biệt nào; tôi chỉ dạy cách sử dụng các dụng cụ sao cho cô ấy có thể thể giới thiệu chính xác cho bọn trẻ." [2]

Người ta quyết định tổ chức một buổi lễ khai trương chính thức, và bà Montessori được mời phát biểu khai mạc. Cô con gái người gác cổng, với mong muốn thể hiện bản thân, thông báo với bà Montessori rằng cô đã dạy lũ trẻ chào kiểu quân đội.

Nhưng khi đến ngày diễn ra buổi lễ, những đứa trẻ tội nghiệp, buồn bã ấy xuất hiện trong “những chiếc áo khoác xanh dày cộp dành cho trẻ mồ côi” và chúng đã quên cả thành tựu duy nhất của mình, để rồi bị dắt đi trong hoang mang. “Tôi tự hỏi liệu trong một tháng nữa, lũ trẻ này có thay đổi được gì không,” một quý bà người Rome có mặt hôm đó nhận xét. Giọng bà ta không mấy hy vọng.

Tuy nhiên, bà Montessori lại cảm thấy khác. Vào ngày khai mạc ấy, ngày 6/1/1906 bà bất chợt có một linh cảm bí ẩn về ý nghĩa to lớn của công việc sắp bắt đầu trong hoàn cảnh khiêm tốn như vậy. Bà kể, “Tôi có một cảm giác kỳ lạ khiến tôi tuyên bố dứt khoát rằng đây là khởi đầu của một công việc mà một ngày nào đó cả thế giới sẽ nói đến”.

Hôm đó là ngày Lễ Hiển Linh; và những lời trong thư từ trong Kinh Thánh dường như là “một điềm báo và một lời tiên tri” đối với bà. “Kìa bóng tối sẽ bao phủ mặt đất... nhưng Đức Chúa sẽ chiếu sáng trên ngươi”.

Và những người ngoại đạo sẽ bước đi trong ánh sáng của ngươi, và các vị vua sẽ đi trong ánh sáng rực rỡ khi ngươi xuất hiện. Hãy ngước mắt nhìn quanh và xem… Bấy giờ ngươi sẽ thấy và tràn đầy, lòng ngươi sẽ kinh ngạc và mở rộng, khi đám đông từ biển cả quay về với ngươi…”

Khi nghe bà đọc những lời này và lắng nghe bài phát biểu sau đó, khán giả đã sững sờ và kinh ngạc vì bà lại có thể nhìn thấy một điều gì đó có ý nghĩa tuyệt vời đến vậy trong căn phòng gồm 60 đứa trẻ nghèo. Sự kiện diễn ra sau đó đã chứng minh trực giác của bà là đúng.

Trước khi một năm trôi qua, các vị vua theo đúng nghĩa đen đã bước đi trong ánh sáng rạng ngời, và một đám đông từ bên kia đại dương đã được cảm hóa khi họ chiêm ngưỡng với sự ngạc nhiên và kính phục sự hiển linh mới này.

Trong toàn bộ lịch sử của nền giáo dục, từ thời Plato [3] đến hiện tại, không có sự kiện nào đáng chú ý hơn chuỗi diễn biến nối tiếp nhau trong sáu tháng sau đó. Không có điều gì từng xảy ra ở trường học của Pestalozzi tại Iverdun [4], hay tại Viện Giáo dục của Froebel ở Neuheim [5], hay giữa những đứa trẻ nông dân của Tolstoy [6] có thể sánh bằng về mức độ kỳ diệu.

Nó giống như một câu chuyện cổ tích. Bất cứ ai muốn hiểu về nguồn gốc của phương pháp Montessori - và cả bản thân phương pháp ấy - đều không nên bỏ qua phần mô tả sống động và cảm động của Bác sĩ Montessori trong cuốn Bí mật tuổi thơ (The Secret of Childhood - Phần II, Chương II). Dưới đây là một số đoạn trích:

“Tôi bắt tay vào việc,” bà nói, “như một bà nông dân đã tích trữ được một kho hạt giống ngô tốt và giờ tìm thấy một cánh đồng màu mỡ để tự do gieo trồng. Nhưng tôi đã nhầm. Tôi chỉ vừa xới đất thì đã thấy vàng thay vì lúa mì: Những tảng đất che giấu một kho tàng quý giá. Tôi không phải là người nông dân như tôi tưởng. Tôi giống như Aladdin khờ khạo, không biết rằng mình đang cầm trong tay chiếc chìa khóa mở ra kho báu ẩn giấu.”

Vậy những kho báu ẩn giấu tự hiển lộ một cách bất ngờ với bác sĩ Montessori ấy là gì? Nói chung, đó là những đặc điểm tự nhiên của trẻ thơ, vốn trước đây bị che khuất dưới lớp mặt nạ của những điều “lệch chuẩn”.

Bà Montessori khám phá ra rằng trẻ em sở hữu những phẩm chất khác biệt và cao hơn nhiều so với những gì người ta thường nghĩ - như thể một dạng nhân cách cao hơn đã được giải phóng, và một đứa trẻ mới thực sự ra đời. Giờ đây chúng ta sẽ điểm qua một cách ngắn gọn, qua lời kể của bác sĩ Montessori, về những phẩm chất mới đã bất ngờ xuất hiện này.

Trước khi điểm lại, có lẽ nên đề cập đến một thực tế là khi làm việc với những đứa trẻ chậm phát triển, bà Montessori đã nhận thấy các dụng cụ mà bà chế tạo có ích đối với bà, trở thành phương tiện kích thích sự quan tâm của lũ trẻ. Tuy nhiên, để được vậy, bà phải luôn tập trung toàn bộ năng lượng ý chí để thuyết phục lũ trẻ tiếp tục tương tác.

Với những đứa trẻ bình thường, mọi việc diễn ra khác biệt. Thực tế đã chứng minh - để tiếp tục ví dụ mà bác sĩ Montessori đã dùng ở trên - các dụng cụ này chính là đèn thần của Aladdin, mở ra trước đôi mắt kinh ngạc của bà những kho báu ẩn giấu vì bọn trẻ đã chọn những dụng cụ đó và mày mò với chúng một cách tự phát.

[1] Trích từ vở kịch Hamlet.

[2] Trích từ cuốn Bí mật tuổi thơ của Montessori.

[3] Plato là một trong những triết gia vĩ đại nhất lịch sử triết học phương Tây. Ông là người Hy Lạp, sinh khoảng năm 428/427 TCN, mất khoảng năm 348/347 TCN. Ông sáng lập Học viện ở Athens, được xem là đại học đầu tiên ở phương Tây.

[4] Johann Heinrich Pestalozzi (1746-1827) là một nhà giáo dục và cải cách xã hội người Thụy Sĩ, được xem là cha đẻ của nền giáo dục hiện đại nhân văn ở châu Âu. Trường học của Johann Heinrich Pestalozzi tại Iverdun (Thụy Sĩ) thành lập năm 1805. Ông có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nhà giáo dục sau này, bao gồm bà Maria Montessori.

[5] Viện Giáo dục của Friedrich Froebel (1782-1852) tại Neuheim (thường gọi là Keilhau, gần Neuhaus ở Đức) là một trong những trường học đầu tiên áp dụng triết lý giáo dục hiện đại lấy trẻ em làm trung tâm.

[6] “Những đứa trẻ nông dân của Tolstoy” nói đến học sinh trong ngôi trường miễn phí mà Lev Tolstoy (nhà văn Nga kiêm nhà cải cách giáo dục) thành lập cho trẻ em nông dân tại điền trang của ông ở Yasnaya Polyana vào những năm 1850, với quan điểm tiến bộ: không ép buộc, không hình phạt, và học sinh có quyền lựa chọn bài học.