Mùa chim di cư - đừng để những cánh chim trở thành lời cảnh báo muộn màng

Mỗi mùa thu, hơn 50 triệu con chim nước lại bắt đầu hành trình trên tuyến bay Đông Á – Úc châu, đi qua 22 quốc gia để tìm kiếm thức ăn và nơi trú đông. Trên hành trình ấy, những bãi triều và vùng đất ngập nước Việt Nam là điểm dừng chân quan trọng.

Nhưng khi nhiều loài chim ngày càng suy giảm, câu hỏi đặt ra không chỉ là còn bao nhiêu cá thể đang bay qua bầu trời, mà là chúng ta đã làm gì để bảo đảm chúng còn nơi dừng lại.

Với chủ đề “Every Bird Counts – Your Observations Matter” (Mỗi cánh chim đều được tính đến, mỗi quan sát đều có giá trị), Ngày Chim di cư Thế giới năm 2026 nhấn mạnh vai trò của khoa học cộng đồng trong bảo tồn đa dạng sinh học.

Tuy nhiên, thông điệp này còn gợi ra một vấn đề lớn hơn: những cảnh báo khoa học sẽ có ý nghĩa gì nếu không được chuyển hóa thành hành động quản lý kịp thời?

Hàng triệu con chim di cư tìm nơi trú ẩn và thức ăn (Ảnh BirdLife Europe and Central Asia)

Những con số không thể chỉ nằm trên báo cáo

Báo cáo State of the World's Birds 2026 của BirdLife International cho biết, trong số 1.843 loài chim được đánh giá, 45% đang suy giảm. Trên tuyến bay Đông Á – Úc châu, tỷ lệ này lên tới 53%, cao nhất trong bốn tuyến bay lục địa lớn; riêng nhóm chim lội nước là 54%.

Đằng sau những con số ấy là các sinh cảnh bị thu hẹp, những điểm dừng chân biến mất và những hành trình ngày càng khó hoàn thành. Một cá thể có thể sinh sản ở Viễn Đông Nga, dừng chân tại Hoàng Hải rồi trú đông ở đồng bằng sông Cửu Long. Sự sống của nó phụ thuộc vào cả chuỗi sinh cảnh, trong khi trách nhiệm quản lý lại được chia cắt bởi biên giới quốc gia.

Hoàng Hải từng mất khoảng 65% diện tích bãi triều trong 50 năm, theo số liệu EAAFP (Đối tác Đường bay chim di cư Đông Á – Úc) năm 2015. Thực tế này cho thấy nỗ lực bảo tồn tại một quốc gia khó bù đắp cho sự suy thoái ở nơi khác. Thiên nhiên vận hành theo những kết nối xuyên biên giới, nhưng các quyết định phát triển thường được đưa ra trong phạm vi từng địa phương, từng quốc gia.

Vì thế, bảo tồn chim di cư không thể chỉ dừng ở việc thống kê số lượng loài hay thành lập khu bảo tồn. Thước đo quan trọng hơn là khả năng duy trì sinh cảnh và bảo đảm các loài tiếp tục tồn tại trong môi trường tự nhiên.

Hoạt động của các bạn trẻ Việt Nam nhân mùa Chim di cư( Ảnh: Tổ chức Động vật Châu Á - Animals Asia" )

Việt Nam: Trách nhiệm quản lý không thể mờ nhạt

Việt Nam có hơn 900 loài chim và 63 vùng chim quan trọng toàn cầu, theo Chỉ thị số 04/CT-TTg năm 2022. Vị trí trên tuyến bay Đông Á – Úc châu đem lại giá trị sinh thái đáng kể, đồng thời đặt ra trách nhiệm bảo vệ các điểm dừng chân của chim di cư.

Săn bắt, bẫy bắt và suy thoái sinh cảnh đã được nhận diện là những mối đe dọa. Vấn đề cần đặt ra là các cảnh báo ấy đã được chuyển hóa thành biện pháp quản lý cụ thể đến đâu; những khu vực có giá trị sinh thái đã được bảo vệ tương xứng hay chưa; và việc giám sát, thực thi có đủ sức ngăn chặn các hoạt động gây tổn hại hay không.

Tại Vườn quốc gia Tràm Chim, Đồng Tháp, sếu đầu đỏ từng xuất hiện với số lượng khoảng 1.000 cá thể mỗi mùa. Năm 2020, không cá thể nào quay lại; những mùa gần đây chỉ còn vài cá thể.

Sự suy giảm này cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với chất lượng sinh cảnh và hiệu quả quản lý hệ sinh thái đất ngập nước.

Một khu bảo tồn được thành lập không có nghĩa mọi nguy cơ đã được kiểm soát. Hiệu quả quản lý phải thể hiện ở khả năng duy trì điều kiện sinh thái phù hợp, theo dõi biến động và điều chỉnh phương án bảo tồn dựa trên bằng chứng khoa học.

Khi những dấu hiệu suy giảm đã xuất hiện, trách nhiệm không chỉ là ghi nhận thực trạng mà còn là xác định nguyên nhân và triển khai biện pháp ứng phó.

Ở chiều ngược lại, tháng 1/2025, Vườn quốc gia Xuân Thủy ghi nhận 112 cá thể cò thìa mặt đen, mức cao nhất từng được ghi nhận tại đây. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng một mùa kiểm đếm chưa đủ chứng minh quần thể đã phục hồi bền vững. Dữ liệu dài hạn vẫn cần thiết để đánh giá hiệu quả bảo vệ.

Trong khi đó, bãi triều Tân Thành, Tiền Giang, được xác định là địa điểm quan trọng đối với rẽ mỏ thìa, loài cực kỳ nguy cấp, nhưng vẫn đặt ra thách thức về cơ chế bảo vệ. Những trường hợp này cho thấy khoảng cách giữa nhận diện giá trị thiên nhiên và hành động gìn giữ vẫn còn đáng kể.

Trách nhiệm quản lý cần được xác định rõ: cơ quan nào chịu trách nhiệm bảo vệ sinh cảnh, đơn vị nào theo dõi nguy cơ, biện pháp nào được áp dụng khi phát hiện vi phạm và kết quả thực hiện được đánh giá ra sao? Nếu trách nhiệm bị phân tán hoặc chỉ dừng ở cam kết chung, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn sẽ tiếp tục tồn tại.

(Ảnh BirdLife Europe and Central Asia)

Đếm chim để làm gì nếu sinh cảnh vẫn mất đi?

Muốn biết một quần thể chim di cư đang tăng hay giảm, cần những dữ liệu được thu thập định kỳ, theo phương pháp thống nhất và có thể so sánh qua nhiều năm.

Điều tra Chim nước châu Á, triển khai từ năm 1987 với sự tham gia của các nhà nghiên cứu và tình nguyện viên, cho thấy giá trị của việc kết nối những quan sát tại nhiều địa điểm.

Số lượng cò thìa mặt đen được ghi nhận qua các đợt kiểm đếm quốc tế đã tăng từ khoảng 288 cá thể trong giai đoạn 1988–1990 lên 7.746 cá thể vào tháng 1/2026.

Sự gia tăng này song hành với những nỗ lực bảo vệ các địa điểm trú đông quan trọng, cho thấy dữ liệu dài hạn có thể góp phần định hướng bảo tồn.

Tuy nhiên, dữ liệu không tự bảo vệ được bãi triều, cũng không tự ngăn chặn hoạt động săn bắt. Giá trị của thông tin phải được đo bằng khả năng giúp con người hành động sớm hơn và hiệu quả hơn.

Khoa học cộng đồng mở ra cơ hội để người dân, học sinh, sinh viên và những người yêu thiên nhiên tham gia ghi nhận chim. Song, sự đóng góp ấy cần đi cùng hướng dẫn chuyên môn, kiểm chứng dữ liệu và nguyên tắc không gây xáo trộn động vật hoang dã.

Quan trọng hơn, không thể chuyển trách nhiệm bảo tồn sang cộng đồng trong khi thiếu cơ chế tiếp nhận và sử dụng những đóng góp ấy. Người dân có thể ghi nhận một đàn chim bất thường, nhà khoa học có thể cảnh báo về một sinh cảnh suy thoái, nhưng cơ quan quản lý phải chuyển những thông tin đó thành quyết định và hành động cụ thể.

Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa các ngành và địa phương. Những quyết định liên quan đến đất đai, thủy lợi, thủy sản, hạ tầng và phát triển ven biển đều có thể ảnh hưởng đến sinh cảnh.

Bảo tồn vì thế không thể là phần việc được cân nhắc sau khi các quyết định phát triển đã hoàn tất, mà phải được tính đến ngay từ khâu quy hoạch.

Workshop vẽ tranh với chủ đề bảo vệ chim di cư do Animals Asia phối hợp với Họa sĩ Đinh Kiều Dương thực hiện (Ảnh AAF)

Trách nhiệm được đo bằng những gì còn lại

Ngày Chim di cư Thế giới 2026 nhắc chúng ta rằng mỗi quan sát đều có giá trị. Nhưng dữ liệu chỉ thực sự có ý nghĩa khi có người tiếp nhận, có cơ quan chịu trách nhiệm và có hành động tiếp nối.

Việt Nam cần duy trì các chương trình giám sát dài hạn, chia sẻ dữ liệu hiệu quả và bảo vệ sinh cảnh tương xứng với giá trị sinh thái. Những cảnh báo về suy giảm quần thể phải trở thành căn cứ cho quyết định quản lý, thay vì tiếp tục xuất hiện trong những báo cáo nối tiếp nhau.

Thước đo của bảo tồn không nằm ở số lượng báo cáo được công bố hay cam kết được nhắc lại mỗi mùa di cư. Đó là liệu các bãi triều có còn được giữ gìn, những nguy cơ đã nhận diện có được xử lý và các chính sách có tạo ra thay đổi thực chất hay không.

Mỗi cánh chim đều đáng được tính đến. Nhưng trách nhiệm quản lý cũng cần được tính đến trong từng quyết định tác động đến nơi chúng sinh sống.

Khi một loài chim không còn quay lại, không phải mọi mất mát đều có thể quy cho một nguyên nhân hay một chủ thể. Tuy nhiên, nếu nguy cơ đã được nhận diện mà hành động vẫn chậm trễ, câu hỏi về trách nhiệm thực thi không thể bị bỏ qua.

Mùa di cư đã bắt đầu. Bảo vệ những điểm dừng chân hôm nay có thể quyết định hành trình ngày mai.

Và bảo tồn chỉ thực sự có ý nghĩa khi những điều con người biết về thiên nhiên được chuyển thành hành động đủ sớm để giữ lại những gì vẫn còn cơ hội cứu vãn.