'Mặt trận' trí tuệ nhân tạo: Ba phương diện cạnh tranh Mỹ-Trung

Kể từ khi Mạng lưới toàn cầu (World Wide Web) ra đời năm 1990, Internet đã bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu.

Với lợi thế về công nghệ, nguồn vốn và hạ tầng, Mỹ nhanh chóng giữ vị trí dẫn đầu trong lĩnh vực này. Các giao thức nền tảng của Internet như TCP/IP, hệ thống phân giải tên miền (DNS), cùng nhiều tiêu chuẩn và cơ chế quản trị mạng đều do Mỹ khởi xướng và dẫn dắt.

Sự phát triển của các Tập đoàn công nghệ như Google, Apple, Microsoft, Amazon và Meta tiếp tục củng cố vai trò trung tâm của Washington trong việc xây dựng hệ sinh thái Internet toàn cầu thông qua các tổ chức như Lực lượng chuyên trách về kỹ thuật liên mạng (IETF) và Tổ chức quản lý tên miền và số hiệu Internet (ICANN).

Từ đó, Mỹ từng bước mở rộng ảnh hưởng trong việc định hình các quy tắc về kinh tế số, quản trị dữ liệu và an ninh mạng suốt hơn ba thập niên qua.

Cho đến thời điểm hiện nay, thế giới đang bước vào kỷ nguyên AI, với công nghệ được xem là yếu tố quyết định sức mạnh kinh tế, quân sự và ảnh hưởng quốc tế của các cường quốc. Tương tự thời kỳ Internet, Mỹ tiếp tục nắm nhiều lợi thế và giữ vai trò dẫn dắt trong giai đoạn đầu phát triển AI.

Tuy nhiên, cục diện hiện nay đã thay đổi khi sức mạnh tổng hợp của Trung Quốc vượt xa so với thời điểm Internet bùng nổ. Bắc Kinh vì thế không còn muốn chỉ là bên tuân thủ các quy tắc, mà hướng tới tham gia xây dựng, thậm chí định hình luật chơi mới trong lĩnh vực AI. Từ đó, cạnh tranh Mỹ-Trung được thể hiện rõ trên ba phương diện.

Cạnh tranh quyền định hình hệ sinh thái AI

Phương diện đầu tiên là cuộc cạnh tranh giành quyền chi phối hệ sinh thái công nghệ, hay nói cách khác là cuộc đua để các mô hình AI của Mỹ hoặc Trung Quốc được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu.

Tại Hội nghị AI thế giới (WAIC) 2026 diễn ra ở Thượng Hải từ ngày 17-20/7, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh việc thúc đẩy mã nguồn mở, tăng cường hợp tác quốc tế và chia sẻ tài nguyên dữ liệu trong lĩnh vực AI. Trong khi đó, Mỹ tiếp tục theo đuổi cách tiếp cận kiểm soát chặt các công nghệ cốt lõi như chip AI cao cấp của Nvidia, các mô hình mã nguồn đóng của OpenAI và Anthropic, cũng như năng lực điện toán đám mây.

Sự khác biệt này giúp Trung Quốc xây dựng hình ảnh một bên thúc đẩy tiếp cận AI với chi phí thấp và điều kiện cấp phép linh hoạt hơn, qua đó thu hút thêm các quốc gia, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế tham gia hệ sinh thái AI do nước này phát triển.

Song song với đó là cuộc cạnh tranh nhằm định hình các khái niệm và tiêu chuẩn của AI. Cũng tại WAIC 2026, Chủ tịch Tập Cận Bình khẳng định Bắc Kinh phản đối việc mở rộng khái niệm an ninh quốc gia để hạn chế hợp tác AI, đồng thời cho rằng, AI không nên làm xói mòn bản sắc văn hóa của các dân tộc mà cần góp phần thu hẹp khoảng cách số giữa các nước đang phát triển.

Trung Quốc coi AI là "lợi ích công cộng quốc tế" và chủ trương thúc đẩy mã nguồn mở, hợp tác quốc tế và chia sẻ dữ liệu. Cách tiếp cận này đối lập với chính sách siết chặt kiểm soát công nghệ và hạn chế xuất khẩu AI của Mỹ, đồng thời giúp Bắc Kinh từng bước gia tăng ảnh hưởng trong việc xây dựng các tiêu chuẩn quốc tế về AI.

Cuộc đua giành quyền dẫn dắt quản trị AI toàn cầu

Phương diện thứ ba là cạnh tranh quyền thiết lập chương trình nghị sự về quản trị AI toàn cầu.

Tại WAIC 2026, Trung Quốc đã thúc đẩy thành lập Tổ chức Hợp tác AI thế giới (WAICO) nhằm tăng cường hợp tác AI trong khuôn khổ Liên hợp quốc và mở rộng vai trò của Bắc Kinh trong việc định hình cơ chế quản trị AI toàn cầu.

Mặc dù Trung Quốc chưa công bố danh sách đầy đủ các thành viên sáng lập, truyền thông quốc tế cho biết, tổ chức này quy tụ nhiều quốc gia đang phát triển tại Đông Nam Á, Nam Á, Trung Á, châu Phi, Mỹ Latinh, Trung Đông và châu Âu. Thành phần này phản ánh chiến lược đối ngoại của Bắc Kinh trong việc mở rộng ảnh hưởng thông qua hợp tác với các nước đang phát triển.

Ở chiều ngược lại, tháng 12/2025, Mỹ thúc đẩy thành lập Sáng kiến Hòa bình Silicon (Pax Silica) nhằm bảo vệ chuỗi cung ứng AI, chất bán dẫn và khoáng sản chiến lược. Thành viên chủ yếu là các đồng minh và đối tác thân cận của Washington như Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, Anh, Israel, Singapore, Ấn Độ, Liên minh châu Âu (EU), Đức, Hà Lan, Hy Lạp và Argentina.

Điều đó cho thấy WAICO và Pax Silica nhiều khả năng sẽ trở thành hai cơ chế đối trọng, phản ánh sự cạnh tranh ngày càng rõ nét giữa Mỹ và Trung Quốc trong việc định hình quản trị AI toàn cầu.

Tóm lại, cạnh tranh AI giữa Washington và Bắc Kinh không còn chỉ là cuộc đua về mô hình hay năng lực tính toán, mà đang mở rộng sang khả năng thu hút các quốc gia tham gia hệ sinh thái công nghệ, chấp nhận các tiêu chuẩn và mô hình quản trị do mỗi bên đề xuất. Đây nhiều khả năng sẽ trở thành một trong những "mặt trận" cạnh tranh chiến lược quan trọng nhất giữa hai cường quốc trong những năm tới.