Mặt trời 'gác bếp' thay người: Từ vạt măng ngàn mây đến nông nghiệp giảm phát thải

Trên triền núi Xuân Nha (xã Xuân Nha, tỉnh Sơn La), lớp mây ngàn vẫn ôm ấp đỉnh cao, những giọt sương vẫn còn đọng nhẹ trên tán lá, tiếng gà gáy, tiếng chim hót cùng hòa vang khắp không gian.

Giữa khung cảnh ấy, người phụ nữ Lò Thị Nguyễn, Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất và chế biến măng Xuân Nha khẽ lật từng miếng măng, kiểm tra chất lượng trước khi đưa sản phẩm vào nhà sấy bằng năng lượng mặt trời.

Nhìn người phụ nữ Thái gần 40 tuổi đầy tự tin đứng trước mặt, ít ai biết được rằng cuộc sống của chị đã từng trải qua những ngày tháng mưu sinh vất vả trên nương ngô, nương sắn. Ít ai biết được rằng số phận của chị cũng như nhiều người phụ nữ khác ở khu vực miền núi bị cái nghèo đeo bám, lững lờ như những cơn gió thổi qua tán cây.

Rồi nhà sấy năng lượng mặt trời xuất hiện, đứng kiêu hãnh giữa khoảng sân đầy nắng. Không còn giọt nước mắt vì khói bụi hay nỗi lo măng thối hỏng do mưa rừng, từng khay măng qua tay chị Nguyễn ra lò đều vàng óng, đồng đều chất lượng và đắt hàng.

Công nghệ sấy xanh ấy không chỉ là nguồn năng lượng sạch bền vững mà còn là suối nguồn tiếp sức cho những người phụ nữ vùng cao viết tiếp câu chuyện tự chủ sinh kế.

Mô hình nhà sấy năng lượng mặt trời tại Hợp tác xã Sản xuất và chế biến măng Xuân Nha. Ảnh: Dự án GREAT

Tiềm năng bị bỏ ngỏ

Ngành măng Việt Nam được đánh giá sở hữu tiềm năng to lớn với nhu cầu trong nước và quốc tế ước tính đã tăng từ 7 tỷ USD năm 2022 lên hơn 12 tỷ USD năm 2025. Trong đó, Vân Hồ thuộc tỉnh Sơn La trước đây là một trong những khu vực có diện tích rừng tự nhiên lớn, mang lại cơ hội kinh tế quan trọng cho người dân.

Theo truyền thống, cứ đến khoảng tháng 6, tháng 7 hàng năm, người dân tại Vân Hồ lại vào rừng hái măng tươi rồi mang tới các địa điểm thu gom. Tuy nhiên, giá cả nhiều lúc bấp bênh, có khi lao dốc từ 12.000 VNĐ/kg đầu vụ xuống chỉ còn 5.000 VNĐ/kg vào giữa vụ.

Chế biến măng tươi thành măng khô giúp nâng cao giá bán, kéo dài vòng đời sản phẩm nhưng lại thiếu tiêu chuẩn cụ thể nên chất lượng các mẻ măng khó đồng đều, dẫn tới khó chào bán hay xuất khẩu. Đơn cử, phương pháp phơi trực tiếp ngoài trời hoặc ven đường phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết, dễ nhiễm bụi, côn trùng, nấm mốc, không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.

Một trong những cách sấy măng bằng lò củi. Ảnh: Lò Thị Nguyễn

Trong khi đó, quy trình sấy bằng lò củi tốn ít thời gian nhưng lượng nhiệt khó kiểm soát, dễ làm măng bị ám khói đen hoặc cháy. Mỗi năm, hợp tác xã còn mất khoảng 10 triệu đồng để mua củi về sấy măng, chị Nguyễn cho biết.

Ngoài ra, một số hộ gia đình lựa chọn máy sấy nhiệt bằng điện nhưng mô hình này đòi hỏi khu vực phòng riêng và phải kết nối điện 3 pha – điều kiện nhiều hộ gia đình hay hợp tác xã nhỏ khó có thể đáp ứng, đại diện một cơ sở chế biến cho biết. Bên cạnh chi phí lắp đặt ban đầu cùng với yêu cầu bảo dưỡng thường xuyên, máy sấy nhiệt còn cần chi phí điện đáng kể so với các phương pháp truyền thống.

Theo tính toán, một máy sấy nhiệt có công suất 7kW/h, sấy tối đa 150kg nguyên liệu tươi, sau khoảng 11 – 12 tiếng sẽ hoàn thành. Với ước tính khoảng 10kg măng tươi được 1kg măng khô, mức tiền điện tiêu thụ trung bình trên mỗi kg thành phẩm sẽ vào khoảng 12.000 – 15.000 đồng.

Sau khi cân nhắc các phương pháp, chị Nguyễn quyết định sử dụng nhà sấy năng lượng mặt trời với sự hỗ trợ từ Tiểu dự án Phát triển ngành hàng măng bền vững tại Sơn La thuộc Dự án GREAT do Chính phủ Australia tài trợ. 

Điều kiện tự nhiên tại Sơn La cũng cho thấy nhiều thuận lợi cho lắp đặt mô hình này khi mức bức xạ và tiềm năng năng lượng mặt trời thuộc hàng đầu tại khu vực miền Bắc, theo bản đồ và dữ liệu của Ngân hàng Thế giới.

Nguyên lý vận hành dựa vào tự nhiên

Ông Nguyễn Văn Tường, người phụ trách mảng nhà sấy năng lượng mặt trời của CTCP Tư vấn xây dựng và bảo quản sau thu hoạch (PCC), đơn vị thi công công trình trong khuôn khổ dự án cho biết, nhà sấy năng lượng mặt trời có dạng vòm (solar dryer dome), được thiết kế như một hệ thống sấy khép kín với nhiều quy mô khác nhau, phổ biến từ khoảng 6x8m đến 8x20m.

Theo tài liệu thiết kế, mái có hình dạng cong giúp thu nhận bức xạ mặt trời hiệu quả kể cả khi góc chiếu của mặt trời thay đổi. Đồng thời, kết cấu này cũng giúp nước mưa thoát nhanh, hạn chế tình trạng đọng nước trên mái và tăng độ bền khi vận hành trong điều kiện thời tiết nhiệt đới.

Kết cấu chính của nhà sấy gồm khung thép mạ kẽm có dạng vòm parabol, bên ngoài phủ các tấm polycarbonate (PC) trong suốt – điểm khác biệt nhất của nhà sấy. Loại vật liệu đặc biệt này là kết quả sáng chế của một tập đoàn Đức, có tính chất dẻo dai nên có thể uốn cong, có khả năng chịu lực, chống cháy, chống tia UV. 

Bên cạnh đó, nhà sấy còn có các cửa thông gió ở đỉnh vòm cùng các quạt hút ẩm đặt ở vị trí thấp giúp tạo luồng lưu thông không khí liên tục.

Đồ họa được thiết kế bằng Gemini

Ông Tường cho biết, nhà sấy vận hành dựa trên cơ chế đối lưu không khí nóng. Khi ánh nắng mặt trời chiếu qua lớp vỏ PC trong suốt, năng lượng bức xạ được hấp thụ bởi sàn và các bề mặt tối màu bên trong, tạo ra hiệu ứng nhà kính và làm nhiệt độ trong buồng sấy tăng lên đáng kể. Trong điều kiện thông thường, nhiệt độ bên trong có thể duy trì ở mức khoảng 45 – 60 độ C và vào những ngày nắng tốt có thể đạt tới 70 – 75 độ C.

Đáng chú ý, hệ thống quạt thông gió thường được cấp điện bằng các tấm pin năng lượng mặt trời nên gần như không phát sinh chi phí điện năng trong quá trình vận hành.

Đằng sau gia tăng sinh kế

Các kết quả đánh giá giữa kỳ từ dự án GREAT cho thấy, thu nhập từ măng vẫn là nguồn thu nhập cao nhất trong cơ cấu thu nhập của hộ gia đình. Sau khi trừ các khoản chi phí từ việc thu hái, sơ chế, chế biến măng, lãi ròng trung bình của 1 hộ gia đình tham gia hoạt động sản xuất măng là gần 16 triệu đồng mỗi năm, tăng gần 4 triệu đồng so với khi chưa bắt đầu dự án.

Chị Nguyễn cho biết, nhờ có nhà sấy, sản phẩm măng đồng đều hơn, không bị ám khói, đủ điều kiện xuất khẩu sang Nhật Bản, Đài Loan, giúp mở rộng thị trường ngoài nội địa. Ước tính mùa vụ năm 2026, Hợp tác xã Xuân Nha xuất khẩu khoảng 18 tấn măng, bao gồm cả măng tươi, măng tươi sấy sơ, măng khô.

Đáng chú ý, vượt ra ngoài con số về thu nhập, phụ nữ dân tộc thiểu số đang đảm nhận các trách nhiệm về ra quyết định chiến lược và lãnh đạo tổ chức nhiều hơn, theo kết quả đánh giá tính đến hết tháng 6/2026. 

Đơn cử, 125 phụ nữ dân tộc thiểu số là thành viên ban quản lý của 58 nhóm nông dân trong khi 12 phụ nữ tham gia ban quản trị của 10 hợp tác xã. Vai trò của phụ nữ ngày càng mở rộng, vượt ra ngoài hoạt động sản xuất sang các lĩnh vực như lập kế hoạch kinh doanh, phân tích thị trường, quản lý tài chính và đàm phán hợp đồng. 

Bằng chứng là chị Nguyễn đã tận dụng vị trí lãnh đạo để tham gia định hướng các quyết định về mở rộng vườn ươm, nâng cấp cơ sở chế biến và đa dạng hóa thị trường. 

Phụ nữ dân tộc thiểu số cũng đang đạt được sự cân bằng hơn về khối lượng công việc tại gia đình. 70% phụ nữ dân tộc thiểu số được dự án khảo sát cho biết chồng của họ hiện đã chia sẻ công việc gia đình.

Chị Lò Thị Nguyễn, Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất và chế biến măng Xuân Nha. Ảnh: Dự án GREAT

Để đi xa hơn

Mô hình nhà sấy năng lượng mặt trời còn có thể ứng dụng trong các loại nông sản khác, giúp giảm mức tổn thất hàng tỷ USD cho ngành nông nghiệp.

Tại Sơn La, Hợp tác xã Nà Ngà đã sử dụng nhà sấy để chế biến chuối sấy dẻo và xoài sấy dẻo. Kết quả cho thấy, công nghệ sấy mới đã giúp giảm từ 30 - 50% thời gian sấy và tiết kiệm từ 30 - 75% chi phí vận hành so với các phương pháp truyền thống.

Nhà sấy giúp tạo thêm việc làm ổn định cho các thành viên hợp tác xã và người dân địa phương khi các lao động có thể nhận thêm thu nhập từ 3 - 5 triệu đồng mỗi tháng bên cạnh nguồn thu từ sản xuất nông nghiệp. 

Tại Tây Nguyên, Hợp tác xã Cà phê Sầu Nhung ghi nhận hiệu quả sấy tăng khoảng 50%, thất thoát sản phẩm giảm từ 10 - 15% trong khi giá bán cà phê sấy bằng nhà sấy năng lượng mặt trời cao hơn từ 15 - 17% so với cà phê được phơi theo phương pháp truyền thống. Nhờ cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm tổn thất sau thu hoạch, doanh thu của các hộ nông dân tham gia tăng trung bình khoảng 25%.

Những ứng dụng này cho thấy thị trường đã hình thành những kinh nghiệm vận hành công nghệ sấy năng lượng mặt trời, lớp kỹ thuật viên mới và các bài học thực tiễn về mô hình quản lý, tài chính cũng như kết nối thị trường. “Đây là nền tảng quan trọng để xem xét mở rộng quy mô trong tương lai thay vì phải bắt đầu từ con số không”, ông Tường đánh giá. 

Nhìn nhận ở góc độ rộng hơn, ông Phạm Đăng An, Phó tổng giám đốc Vũ Phong Energy Group, người có nhiều năm kinh nghiệm về chuyển dịch năng lượng và phát triển bền vững, cho rằng, tích hợp năng lượng tái tạo vào sản xuất nông nghiệp có tiềm năng phát triển lớn tại Việt Nam. 

Với người nông dân, lợi ích trực tiếp là giảm chi phí điện hay tấm pin có thể hạn chế bốc hơi hoặc cải thiện vi khí hậu ở một số mô hình dù vẫn cần kiểm chứng theo từng cây trồng, vật nuôi.

Dù vậy, để mô hình này thực sự đi sâu vào đời sống, các rào cản về tài chính hay phụ tải cần phải được giải quyết. “Nên bắt đầu từ nơi nông nghiệp thực sự cần điện như sấy, kho lạnh, chế biến và ao nuôi công nghiệp. Khi chứng minh được ba con số - chi phí điện giảm, sản xuất nông nghiệp không giảm và giá trị trên một đơn vị đất tăng -  nông nghiệp kết hợp năng lượng mặt trời mới có thể đi từ thí điểm thành thị trường”, ông An nhấn mạnh. 

Bà Nguyễn Thị Thuyết, Phó giám đốc Công ty TNHH Tư vấn giải pháp du lịch & nông nghiệp (CRED), người có nhiều năm kinh nghiệm trong phát triển nông nghiệp bền vững, đánh giá, việc sử dụng nhà sấy năng lượng mặt trời mang lại nhiều lợi ích nhưng đòi hỏi điều kiện thời tiết đặc thù với cường độ ánh sáng chiếu nắng và giờ nắng nhiều, do đó sẽ dễ phổ biển tại khu vực miền Nam hơn so với miền Bắc.

Bên cạnh đó, việc lắp đặt tại một số khu vực xa trục đường gặp nhiều khó khăn do địa hình dốc, không đủ diện tích bằng phẳng, vận chuyển vật liệu vất vả hơn hay thiếu nhân công địa phương.

Việc sử dụng nhà sấy năng lượng mặt trời mang lại nhiều lợi ích nhưng đòi hỏi điều kiện thời tiết đặc thù. Ảnh: Dự án GREAT

Giá thành cũng là yếu tố khiến một số hộ gia đình và hợp tác xã nhỏ cân nhắc. “Nếu không có sự hỗ trợ tài chính từ phía dự án, tôi sẽ không chọn lắp đâu”, chị Nguyễn chia sẻ. 

Theo ông Tường, hiện chưa có các chương trình cụ thể về đầu tư từ ngân sách của nhà nước cho ứng dụng năng lượng mới, năng lượng tái tạo. Ngược lại, tại Thái Lan, Cục Phát triển và hiệu quả năng lượng thay thế (DEDE) đã là đầu mối cấp vốn liên tục trong hơn một thập kỷ (từ 2011 với mục tiêu tiếp tục mở rộng năm 2026) thông qua một quỹ chuyên trách, có ngân sách được phê duyệt định kỳ hàng năm thay vì phụ thuộc vào một dự án viện trợ đơn lẻ.

Kế hoạch hành động 5 năm của DEDE cũng cho thấy các chính sách được mở rộng hơn trong giai đoạn 2023 – 2027, không chỉ dừng lại ở gia tăng tổng chi phí hỗ trợ mà còn phân bổ vốn cho nghiên cứu và phát triển, ưu đãi thuế cũng như tín dụng lãi suất thấp từ các tổ chức tài chính.

Dù vậy, hỗ trợ tài chính không phải là chìa khóa duy nhất để mô hình nhà sấy năng lượng mặt trời lan rộng, đặc biệt với các hợp tác xã có quy mô lớn, theo ông Nguyễn Đức Dũng, Giám đốc CTCP Yên Thành – doanh nghiệp chuyên sản xuất, chế biến măng tại Lào Cai. 

Ông Dũng cho biết, sau khi tham khảo mô hình nhà sấy tại Hợp tác xã Xuân Nha, ông đã quyết định đầu tư lắp đặt một nhà sấy tương tự để tiết kiệm thời gian hơn so với phơi truyền thống. 

Tuy nhiên, “nhà sấy chỉ phục vụ một phần thôi, không dùng sấy được hết, rồi nhiều lúc cũng mưa nắng. Nên đây là mô hình tiện ích nhưng phù hợp hơn với hợp tác xã quy mô nhỏ”, ông Dũng cho biết thêm. Hiện CTCP Yên Thành vẫn chủ yếu sử dụng phương pháp sấy bằng điện nhờ thời gian nhanh hơn, công suất lớn hơn. 

Có thể thấy, nhà sấy năng lượng mặt trời dù tiện ích nhưng không phải một "phép thuật" có thể giúp nền nông nghiệp tự đổi vận. 

Từ căn bếp ngập khói của chị Nguyễn tới vùng đồng bằng phía Nam, công nghệ xanh này chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi bước ra khỏi khuôn khổ của một thiết bị vô hồn để trở thành một mắt xích trong một hệ sinh thái đồng bộ. 

Ở hệ sinh thái đó, người nông dân nhỏ lẻ cần được trao nguồn vốn đủ dài, cần có một thị trường liên kết đủ để đầu ra không bị đứt gãy và ở đó, bản thân thiết bị cũng cần điều chỉnh liên tục để đáp ứng các nhu cầu khác nhau.

Khi những nút thắt ấy được tháo gỡ, những vòm mái sấy sẽ trở thành khởi đầu cho một cuộc chuyển giao quyền năng cho người phụ nữ, đưa họ vào vị trí trung tâm của nền nông nghiệp Việt Nam xanh, giảm phát thải và bền vững từ gốc.