Miền đất vọng hồn thiêng sông Chu

Du khách thắp hương tại đền thờ Cầm Bá Thước, nơi lưu giữ ký ức lịch sử và tín ngưỡng của miền thượng du xứ Thanh.

Mỗi độ xuân về, từ tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch, dòng người hành hương lại tìm về Cửa Đặt. Qua những triền dốc quanh co, qua cây cầu bắc ngang sông Chu, từng đoàn người áo mũ chỉnh tề dâng hương tưởng nhớ danh nhân Cầm Bá Thước, thủ lĩnh phong trào Cần Vương vùng thượng du Thanh Hóa và chiêm bái Bà Chúa Thượng Ngàn trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Không khí lễ hội vừa trang nghiêm, vừa ấm áp như một cuộc gặp gỡ giữa hiện tại và ký ức.

Không gian đền tọa lạc trên thế đất “tựa sơn, đón thủy”, lưng tựa núi Róc, phía trước là hợp lưu sông Đặt và sông Chu. Trước kia, khu di tích chỉ là những cung thờ nhỏ, mái ngói mũi hài, tường vôi rêu phong. Năm 2006, di tích được trùng tu, di dời lên vị trí cao hơn để bảo đảm an toàn trước biến đổi dòng chảy, song vẫn giữ kiến trúc truyền thống với mái cong, đầu đao uốn lượn, trang nghiêm mà gần gũi. Khói hương bảng lảng giữa núi rừng, tiếng chuông ngân trong chiều gió khiến người đến viếng như lắng lại trước hồn thiêng sông núi.

Cầm Bá Thước (1858 - 1895), tên Thái là Lò Cắm Pán, sinh ra giữa núi rừng xứ Thanh. Trong bối cảnh phong trào Cần Vương lan rộng cuối thế kỷ XIX, ông chiêu mộ nghĩa sĩ, lập căn cứ từ Bái Thượng đến Cửa Đạt rồi Bát Mọt, tổ chức nhiều trận đánh chống thực dân Pháp. Trận Thổ Sơn ngày 6/2/1894 được xem là dấu mốc bi tráng của cuộc khởi nghĩa. Năm 1895, ông bị bắt và hy sinh khi mới 37 tuổi, để lại hình tượng người thủ lĩnh miền sơn cước kiên trung, khí tiết. Trong đền thờ hiện còn lưu đôi câu đối “Bất tử đại danh thùy vũ trụ/ Như sinh chính khí tạc sơn hà” (Danh thơm còn mãi cùng trời đất, khí chính như còn khắc vào non sông). Hơn một thế kỷ trôi qua, câu chữ ấy vẫn như vang vọng giữa đại ngàn, nhắc nhớ về một giai đoạn lịch sử hào hùng của vùng thượng du Thanh Hóa.

Theo ký ức dân gian địa phương, vùng thượng nguồn sông Chu còn lưu dấu những truyền tích gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Hòn Mài Mực, Hón Ngồi được nhắc đến như nơi Bình Định Vương Lê Lợi cùng các tướng lĩnh từng dừng chân, rèn binh khí, bàn việc quân. Dấu tích vật chất không còn rõ ràng, nhưng những địa danh ấy vẫn tồn tại trong đời sống tinh thần của người dân như một lớp ký ức lịch sử được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Bước sang thế kỷ XXI, Cửa Đặt chứng kiến một chuyển động lớn. Công trình thủy lợi - thủy điện Cửa Đạt được khởi công năm 2004, tích nước năm 2010 và phát điện tổ máy đầu tiên năm 2011. Hồ có dung tích khoảng 1,45 tỷ m3, giữ vai trò điều tiết lũ cho hạ du sông Chu và sông Mã, cấp nước tưới, phát điện và bổ sung nguồn nước mùa kiệt. Sự hình thành hồ chứa đã làm thay đổi diện mạo khu vực. Nhiều hộ dân thuộc các xã Xuân Liên, Xuân Khao, Xuân Mỹ (thuộc huyện Thường Xuân cũ) thực hiện tái định cư, nhường đất cho công trình trọng điểm quốc gia. Đó là sự đánh đổi không nhỏ, nhưng cũng mở ra một giai đoạn phát triển mới cho thượng nguồn sông Chu. Sau gần hai thập kỷ vận hành, Công trình thủy lợi - thủy điện Cửa Đạt không chỉ phát huy hiệu quả kinh tế và thủy lợi mà còn góp phần định hình một không gian cảnh quan đặc sắc. Mặt hồ phẳng lặng như gương ôm lấy triền núi trập trùng, dòng sông Chu phía hạ lưu vẫn lặng lẽ chảy về xuôi, mang theo phù sa và lớp lớp ký ức của một vùng đất từng là căn cứ kháng chiến, từng là bến bãi lâm sản đầu thế kỷ XX.

Từ mặt nước mênh mang ấy, một hướng phát triển gắn với sinh thái và du lịch dần hình thành. Du khách có thể tiếp cận Vườn Quốc gia Xuân Liên rộng 25.601ha, một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam. Những đỉnh Pù Gió, Pù Xèo ẩn hiện trong mây, hệ rừng nguyên sinh phong phú cùng nhiều loài quý hiếm tạo nên bức tranh thiên nhiên đặc sắc. Thác Yên đổ xuống từ độ cao hơn 1.600m, thác Thiên Thủy, còn gọi là thác Mù, như dải lụa bạc giữa đại ngàn. Những con suối, thung lũng và cánh rừng mở ra tiềm năng du lịch trải nghiệm gắn với bảo tồn.

Song song với giá trị tự nhiên là đời sống văn hóa của đồng bào Thái, Mường, từ lễ hội Nàng Han đến kiến trúc nhà sàn, trang phục và ẩm thực truyền thống. Nhiều hộ dân tái định cư nay tham gia hoạt động dịch vụ, du lịch cộng đồng, từng bước chuyển đổi sinh kế theo hướng bền vững. Sự giao thoa giữa thiên nhiên, lịch sử và bản sắc cộng đồng đã tạo nên diện mạo mới cho Cửa Đặt, nơi phát triển kinh tế gắn với gìn giữ rừng, bảo tồn văn hóa và ổn định đời sống người dân.

Chiều buông trên Cửa Đặt, ánh nắng lăn tăn theo sóng nước, khói hương quyện quanh mái đền dưới chân núi Róc. Dòng người hành hương vẫn đều đặn tìm về, dâng nén tâm nhang tưởng nhớ người anh hùng dân tộc Thái, gửi gắm ước vọng bình an. Cửa Đặt hôm nay là sự giao hòa giữa quá khứ và hiện tại, nơi khí phách Cần Vương, huyền tích Lam Sơn, công trình hiện đại và đời sống bản địa cùng hiện diện trong một không gian thống nhất. Giữa đại ngàn sông Chu, hồn thiêng sông núi vẫn như còn vọng lại trong ý thức gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa của vùng thượng nguồn.

Bài và ảnh: Tăng Thúy