Minh bạch dòng tiền và quản trị bằng công nghệ số: 'Chìa khóa' hiện đại hóa ngành thuế

Ngành thuế đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế. Ảnh: ST

Từ yêu cầu quản lý đến bước chuyển dịch tư duy của hộ kinh doanh

Trong tiến trình hiện đại hóa, minh bạch dòng tiền đã trở thành một trong những trụ cột then chốt của công tác quản lý thuế, đặc biệt đối với khu vực hộ kinh doanh. Trước sự bùng nổ của các hình thức giao dịch đa dạng - từ thương mại truyền thống đến kinh tế số, việc ghi nhận đầy đủ, chính xác dòng tiền không chỉ cung cấp hệ cơ sở dữ liệu nền tảng cho cơ quan quản lý mà còn triệt tiêu hiệu quả các rủi ro thất thu ngân sách.

Đáng chú ý, mục tiêu của ngành thuế hiện nay đã có sự thay đổi căn bản về mặt tư duy. Phó Cục trưởng Cục Thuế - ông Mai Sơn - nhấn mạnh: Ngành thuế hiện nay không đặt nặng vấn đề thu thật nhiều tiền thuế hay xử phạt vi phạm hành chính. Mục tiêu cốt lõi là thu đúng, thu đủ và thiết kế chính sách quản lý giúp hộ kinh doanh hạn chế tối đa các sai sót không đáng có.

Sự chuyển dịch mang tính chiến lược này đang mở ra lợi ích kép. Một mặt, cơ quan thuế có thể tối ưu hóa quy trình thông qua các hệ thống tự động gợi ý tờ khai, cắt giảm thủ tục administrative để kiến tạo môi trường số thuận lợi cho người nộp thuế. Mặt khác, dưới góc nhìn kinh tế, bà Lê Thị Chinh - Phó trưởng Ban Nghiệp vụ thuế (Cục Thuế) - nhận định, đây là bước đi tất yếu giúp các hộ kinh doanh chủ động chứng minh năng lực tài chính, mở rộng cửa tiếp cận các nguồn vốn vay, thu hút đầu tư, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành thuế đang tăng tốc lộ trình số hóa toàn diện. Hệ thống hóa đơn điện tử, chữ ký số, khai thuế trực tuyến kết hợp với xu hướng thanh toán không dùng tiền mặt đang nhanh chóng thiết lập một tiêu chuẩn vận hành mới. Trong đó, yêu cầu tách bạch rõ ràng giữa tài khoản cá nhân và tài khoản kinh doanh được xem là điều kiện tiên quyết.

Theo ông Mai Sơn, cơ quan thuế không giới hạn số lượng tài khoản đăng ký của hộ kinh doanh, nhưng bắt buộc phải có sự phân định minh bạch để tránh mọi sự nhầm lẫn trong kê khai. Việc minh định này không đơn thuần phục vụ công tác hậu kiểm của cơ quan quản lý, mà cốt lõi hơn, là giúp chính các chủ hộ tự nâng cao năng lực quản trị tài chính, kiểm soát tốt rủi ro dòng tiền và xây dựng nền tảng vững chắc để sẵn sàng bứt phá, mở rộng quy mô kinh doanh.

Áp lực toàn cầu và những con số đột phá từ giải pháp số hóa

Sự phát triển của dữ liệu số đang xóa nhòa các biên giới kinh tế và Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế chung đó của thế giới. Cục Thuế cho biết, đến năm 2025, có tới 86% quốc gia đã chuyển dịch sang mô hình “Quản lý thuế 3.0”, thực hiện giám sát song hành với giao dịch theo thời gian thực. Hơn 82% tập đoàn lớn toàn cầu đang tái cấu trúc để đáp ứng yêu cầu minh bạch.

Hiện nay, gần 88% cơ quan thuế trên thế giới đã điền sẵn tờ khai thuế thu nhập cá nhân (TNCN), gần 40% điền sẵn tờ khai thuế giá trị gia tăng (GTGT) và 25% áp dụng với thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN). Sự ra đời của thuế tối thiểu toàn cầu và thuế carbon (CBAM) đang tạo áp lực thực tế lên mọi hệ thống quản trị quốc gia.

Tại Việt Nam, sự nỗ lực số hóa trong quản lý thuế đã mang lại kết quả tích cực. Cụ thể, từ ngày 01/01/2026 đến ngày 18/5/2026, cơ quan thuế cả nước đã tiếp nhận hơn 1,7 triệu tờ khai quyết toán thuế TNCN. Nhờ hệ thống tờ khai gợi ý, có tới hơn 1,3 triệu hồ sơ đủ điều kiện hoàn thuế tự động với tổng số tiền 6.161 tỷ đồng, chiếm 97,8%. Cơ quan thuế đã ban hành hơn 1,2 triệu lệnh hoàn thuế (đạt 93% số hồ sơ phải xử lý), chuyển Kho bạc Nhà nước chi hoàn 5.728 tỷ đồng.

Chỉ trong hơn 1 tháng quyết toán năm 2026, số tờ khai TNCN điện tử tiếp nhận tăng 140% so với cùng kỳ năm 2025; hồ sơ đề nghị hoàn thuế tăng 135%. Đáng chú ý, số hồ sơ đủ điều kiện hoàn tự động tăng vọt 467% (tức gấp 4,67 lần). Ngoài ra, ngành thuế còn hỗ trợ điền sẵn tờ khai lệ phí trước bạ ô tô, xe máy với khoảng 2,97 triệu tờ khai trong năm 2025 và 1,26 triệu tờ khai tính đến hết tháng 4/2026, mang lại lợi ích to lớn cho cả người nộp thuế và cơ quan quản lý.

Tiến tới kiểm tra thuế dựa trên dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo

Mặc dù đạt được những bước tiến lớn thông qua hệ thống hóa đơn điện tử và eTax Mobile, ngành thuế đã nhìn nhận rõ thách thức trước mắt. Cục trưởng Cục Thuế Mai Xuân Thành đã chỉ rõ thực trạng “quá tải dữ liệu thô nhưng thiếu hụt tri thức phân tích”. Cơ quan thuế đang nắm giữ kho dữ liệu khổng lồ từ hóa đơn điện tử, nhưng tư duy quản lý vẫn còn mang nặng tính hậu kiểm thủ công.

Trong bối cảnh nền kinh tế vận hành trên nền tảng số, việc dựa vào sức người để kiểm soát dữ liệu thô không còn khả thi. Nếu không thể đọc được dữ liệu, không thể dùng thuật toán để phát hiện rủi ro từ sớm thì kho dữ liệu ấy chỉ là những con số nằm im, không thể tạo ra giá trị quản trị - ông Mai Xuân Thành thẳng thắn nhìn nhận.

Thực tế, một bộ phận hộ kinh doanh nhỏ hoặc lớn tuổi vẫn còn hạn chế về kỹ năng công nghệ khi sử dụng VNeID hay eTax Mobile, dẫn đến xu hướng ưu tiên giao dịch tiền mặt nhằm né tránh ghi nhận doanh thu. Để giải bài toán này, ngành thuế đang tăng cường ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu lớn (Big Data) để đối chiếu doanh thu thực tế, khiến việc che giấu dòng tiền ngày càng trở nên khó khăn và rủi ro.

Đồng thời, cơ quan thuế triển khai các sổ tay hướng dẫn đơn giản và cử cán bộ đồng hành trực tiếp cùng người dân. Cục trưởng Mai Xuân Thành nhấn mạnh triết lý cốt lõi: Thu thuế phải thu được lòng dân. Chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của phần mềm hay phần cứng, mà là quá trình tái thiết toàn diện phương thức quản trị để vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, vừa thúc đẩy môi trường kinh doanh hiện đại, công bằng và thuận lợi nhất cho người dân, doanh nghiệp./.