Minh bạch nguồn gốc hàng hóa đặt ra yêu cầu kết nối toàn chuỗi cung ứng

Truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa giúp minh bạch thị trường, bảo vệ người tiêu dùng. (Ảnh: HỒNG ÁNH)

Nghị định số 372/2026/NĐ-CP về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa được ban hành đã đặt nền tảng pháp lý cho cách tiếp cận này, góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và nâng cao hiệu quả quản lý thị trường.

Truy xuất nguồn gốc - yêu cầu kết nối toàn chuỗi cung ứng

Khi lựa chọn sản phẩm, người tiêu dùng cần có thông tin đáng tin cậy để xác minh nguồn gốc, chất lượng và hành trình hàng hóa. Truy xuất nguồn gốc giúp người mua có thêm căn cứ đưa ra quyết định, nhà bán lẻ kiểm tra thông tin nhà cung cấp, còn doanh nghiệp sản xuất và phân phối có thể kiểm soát quá trình lưu thông, khoanh vùng sự cố và thu hồi chính xác lô hàng liên quan. Đây cũng là công cụ bảo vệ thương hiệu, tạo điều kiện cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp tuân thủ và những đơn vị kinh doanh chân chính.

Theo ông Vũ Thế Tuấn, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần iCheck, truy xuất nguồn gốc góp phần bảo vệ thương hiệu, duy trì niềm tin khách hàng và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh trên thị trường. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả đó, thông tin cần được ghi nhận xuyên suốt từ sản xuất, chế biến đến phân phối, với sự phối hợp và trách nhiệm rõ ràng của từng chủ thể.

Ông Vũ Thế Tuấn, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần iCheck. (Ảnh: HỒNG ÁNH)

Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp đã triển khai truy xuất nguồn gốc thông qua mã QR, phần mềm quản lý và các nền tảng công nghệ riêng. Những hệ thống này hỗ trợ tốt cho hoạt động nội bộ, nhưng chưa tạo được khả năng kết nối đồng bộ trên toàn chuỗi cung ứng. Mỗi doanh nghiệp có thể sử dụng phương thức định danh, tiêu chuẩn và cấu trúc dữ liệu khác nhau. Khi hàng hóa chuyển qua nhiều khâu, thông tin phải được trao đổi giữa các hệ thống; nếu thiếu chuẩn chung, dữ liệu dễ bị gián đoạn, khó đối chiếu và xác minh đầy đủ hành trình sản phẩm.

Ông Vũ Thế Tuấn cho rằng, sự thiếu thống nhất trong khai báo, lưu trữ và chia sẻ thông tin giữa các đối tác là một trong những trở ngại lớn đối với hoạt động truy xuất. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng quy trình ghi nhận dữ liệu và trách nhiệm cụ thể của từng chủ thể. Đáng lưu ý, dữ liệu được đưa lên hệ thống chưa mặc nhiên đồng nghĩa với thông tin đã chính xác. Nếu đầu vào sai lệch, công nghệ chỉ giúp lưu trữ và truyền đi thông tin đó. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải có cơ chế kết nối, đối chiếu và xác thực dữ liệu, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của các bên cung cấp thông tin.

Cần khuôn khổ thống nhất để kết nối toàn chuỗi

Nghị định số 372/2026/NĐ-CP về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, tạo khuôn khổ pháp lý cho việc triển khai hoạt động này trên môi trường số. Một trong những nội dung trọng tâm là xây dựng Nền tảng quốc gia về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa cùng Cơ sở dữ liệu quốc gia về sản phẩm, hàng hóa.

Theo quy định, Bộ Công an được giao xây dựng, quản lý và vận hành các hệ thống này. Nền tảng quốc gia có vai trò kết nối, chia sẻ và đối chiếu dữ liệu giữa các chủ thể, hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu liên quan. Qua đó, thông tin về sản phẩm, hàng hóa có điều kiện được quản lý tập trung hơn về mặt định danh, xác thực và liên thông, thay vì chỉ tồn tại trong các hệ thống riêng lẻ.

Đáng chú ý, nghị định đặt ra nguyên tắc kế thừa dữ liệu, hạn chế yêu cầu khai báo trùng lặp. Dữ liệu đã được tổ chức, cá nhân khai báo, cập nhật trên các hệ thống thông tin và hệ thống truy xuất nguồn gốc liên quan có thể được kết nối, đồng bộ với nền tảng quốc gia theo quy định. Đối với dữ liệu đã được xác thực hợp lệ, tổ chức, cá nhân không phải thực hiện lại việc khai báo.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng bởi doanh nghiệp không phải từ bỏ toàn bộ hệ thống đã đầu tư để chuyển sang một nền tảng mới. Thay vào đó, các hệ thống hiện có được khuyến khích kết nối, chia sẻ dữ liệu theo chuẩn mực chung, tạo điều kiện khai thác hiệu quả nguồn lực đã đầu tư và hạn chế phát sinh chi phí không cần thiết.

Nghị định 372/2026/NĐ-CP về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa.

Nền tảng quốc gia được xây dựng trên cơ sở công nghệ chuỗi khối cùng các công nghệ số khác, hỗ trợ ghi nhận và lưu vết dữ liệu. Tuy nhiên, hiệu quả xác thực vẫn phụ thuộc vào nguồn dữ liệu, quy trình ghi nhận và trách nhiệm của các chủ thể cung cấp thông tin. Nghị định quy định tổ chức, cá nhân phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực và hợp pháp của dữ liệu do mình cung cấp. Đây là nguyên tắc quan trọng để bảo đảm công nghệ không trở thành công cụ hợp thức hóa những thông tin thiếu căn cứ.

Một vấn đề khác là phạm vi áp dụng. nghị định không đặt ra yêu cầu bắt buộc đồng loạt đối với tất cả hàng hóa. Đối với nhóm sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao, việc định danh, xác thực dữ liệu chủ và truy xuất nguồn gốc được thực hiện bắt buộc theo danh mục, lộ trình và yêu cầu do bộ quản lý ngành, lĩnh vực xác định. Nhóm hàng hóa có mức độ rủi ro trung bình và thấp được khuyến khích thực hiện tự nguyện. Hàng hóa xuất khẩu cũng được khuyến khích tham gia, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác.

Cách tiếp cận theo mức độ rủi ro cho phép tập trung nguồn lực quản lý vào những nhóm hàng hóa có khả năng tác động lớn đến sức khỏe, an toàn và quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp chuẩn bị phù hợp với đặc thù sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, từ khuôn khổ pháp lý đến khả năng vận hành thực tế vẫn còn nhiều việc phải làm. Việc chuẩn hóa dữ liệu, thống nhất phương thức kết nối, phân định trách nhiệm và bảo đảm an toàn thông tin cần được triển khai đồng bộ. Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được hỗ trợ về hướng dẫn kỹ thuật, nhân lực và chi phí tích hợp để không bị bất lợi trong quá trình thực hiện.

Ở góc độ pháp lý và triển khai, Thạc sĩ, Luật sư Nguyễn Thanh Thư (Văn phòng Luật sư Sao Liên Việt, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) cho rằng doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị, không nên chờ Nền tảng quốc gia vận hành mới bắt đầu xây dựng hệ thống. Theo bà Thư, thời hạn tối đa 6 tháng theo quy định là khoảng thời gian để hoàn thành việc kết nối, chia sẻ và đồng bộ dữ liệu đối với các đối tượng thuộc phạm vi áp dụng, không phải thời gian để doanh nghiệp bắt đầu chuẩn bị từ đầu.

Do đó, doanh nghiệp cần rà soát danh mục sản phẩm, kiểm kê và chuẩn hóa dữ liệu hiện có, từ thông tin định danh, mã số mã vạch đến hồ sơ chất lượng và các công đoạn trong chuỗi cung ứng. Những đơn vị đã có hệ thống truy xuất cần đánh giá khả năng quản lý mã định danh, ghi nhận sự kiện, xác thực thông tin và tích hợp với Nền tảng quốc gia. Việc chuẩn bị sớm sẽ giúp doanh nghiệp chủ động nguồn lực, chi phí và tiến độ triển khai.

Minh bạch nguồn gốc hàng hóa không thể chỉ được xây dựng từ nỗ lực của một doanh nghiệp hay một khâu trong chuỗi cung ứng. Đó là kết quả của sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà sản xuất, đơn vị phân phối, vận chuyển và các chủ thể liên quan.

Nghị định 372 tạo cơ sở để chuyển từ những hệ thống truy xuất riêng lẻ sang cơ chế kết nối trên phạm vi quốc gia. Khi dữ liệu được ghi nhận đầy đủ, xác thực và chia sẻ theo nguyên tắc thống nhất, người tiêu dùng có thêm cơ sở bảo vệ quyền lợi, doanh nghiệp chân chính có điều kiện khẳng định giá trị sản phẩm và thị trường được vận hành minh bạch hơn.