Indonesia thiết lập cơ chế giám sát tập trung đối với xuất khẩu tài nguyên từ năm 2027

Một góc Jakarta, Indonesia. Nguồn: phanvantravel.com

DSI doanh nghiệp nhà nước được Indonesia được giao nhiệm vụ tăng cường giám sát và quản lý hoạt động xuất khẩu các mặt hàng tài nguyên chiến lược. Doanh nghiệp này bắt đầu hoạt động từ ngày 1/6/2026, với nhiệm vụ tăng cường giám sát, minh bạch hóa và tối ưu hóa giá trị xuất khẩu tài nguyên của Indonesia

Cơ chế giám sát và khung pháp lý mới

Mục tiêu của cơ chế mới là hạn chế khai báo thấp giá trị hàng hóa, chuyển giá và thất thu từ tài nguyên thiên nhiên. DSI sẽ thu thập, kết nối và phân tích dữ liệu xuất khẩu, trước mắt với than đá, dầu cọ và hợp kim sắt. Theo Giám đốc điều hành DSI Luke Mahony, hệ thống sử dụng dữ liệu từ hải quan, hoạt động thương mại, hệ thống tài chính, hợp đồng và chứng từ do doanh nghiệp cung cấp. Việc đối chiếu nhiều nguồn dữ liệu cho phép theo dõi khối lượng, chất lượng, giá bán, thị trường đích và giao dịch giữa các doanh nghiệp liên kết. Qua đó, cơ quan quản lý có thể đánh giá sát hơn giá trị thực của hàng hóa, thay vì chỉ dựa vào thông tin doanh nghiệp khai báo khi làm thủ tục hải quan.

Cơ sở pháp lý của chương trình là Quy định Chính phủ số 24/2026 về quản lý xuất khẩu tài nguyên chiến lược, ban hành ngày 20/5/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/6/2026. Quy định hướng tới bảo đảm nguồn cung trong nước, nâng cao giá trị gia tăng, tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế và bảo đảm tài nguyên được khai thác vì lợi ích quốc gia. Để triển khai quy định, Bộ Thương mại Indonesia ban hành 3 văn bản chuyên ngành là Permendag số 15/2026 về than đá, số 16/2026 về các mặt hàng dầu cọ và số 17/2026 về hợp kim sắt. Các văn bản có hiệu lực từ ngày 1/6/2026, thay thế quy định trước đó và cho thấy Indonesia đang quản lý xuất khẩu theo hướng chuyên biệt, gắn thương mại với bảo đảm nguồn cung nội địa và thúc đẩy chế biến sâu. Việc ban hành quy định riêng cho từng nhóm hàng cũng nhằm nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên và tăng giá trị kinh tế tạo ra trong nước.

Cơ chế mới vẫn phân định rõ chức năng giám sát của Nhà nước và quyền tự chủ thương mại của doanh nghiệp. Người mua và người bán tiếp tục trực tiếp đàm phán, quyết định giá, ký hợp đồng và thực hiện giao dịch. DSI không can thiệp vào quyền thương lượng của các bên mà chủ yếu thu thập, đối chiếu và phân tích dữ liệu. Nếu phát hiện biến động giá hoặc chênh lệch giữa hợp đồng, hóa đơn, khối lượng và khoản thanh toán, đơn vị này có thể yêu cầu doanh nghiệp giải trình. Những dấu hiệu bất thường sẽ được chuyển cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý, bởi DSI không trực tiếp kết luận hay xử phạt vi phạm.

Về mặt kỹ thuật, NADI là nền tảng dữ liệu do DSI xây dựng và vận hành, có chức năng kết nối với các hệ thống quản lý hiện có của Indonesia, trong đó có hệ thống hải quan CEISA thuộc Bộ Tài chính và Cơ chế một cửa quốc gia Indonesia (S-INSW). Thông qua việc kết nối này, NADI giúp DSI tập hợp và đối chiếu dữ liệu khai báo xuất khẩu với thông tin về hợp đồng, chứng từ vận tải, thanh toán và các giao dịch liên quan. Trên cơ sở đó, DSI có thể phân tích rủi ro, tăng cường kiểm tra sau thông quan và yêu cầu doanh nghiệp giải trình khi phát hiện chênh lệch đáng kể về giá bán, khối lượng, chất lượng hàng hóa hoặc dấu hiệu giao dịch bất thường giữa các bên liên kết.

Cơ chế này hướng tới hạn chế tình trạng khai thấp giá trị hàng xuất khẩu và chuyển giá. Chẳng hạn, khi một doanh nghiệp Indonesia bán tài nguyên cho công ty có liên kết ở nước ngoài với mức giá thấp bất thường so với mặt bằng thị trường, giá trị thực của hàng hóa và doanh thu phát sinh từ hoạt động xuất khẩu có thể không được phản ánh đầy đủ. Điều này không chỉ làm sai lệch số liệu thương mại mà còn có nguy cơ khiến nguồn thu thuế của Indonesia bị thất thoát.

Đối chiếu dữ liệu, ngăn gian lận thương mại

Với các mặt hàng có giao dịch lớn như than đá, dầu cọ và hợp kim sắt, chênh lệch giữa giá hợp đồng, hóa đơn, dữ liệu thị trường và khoản tiền thực nhận có thể gây khó khăn cho quản lý. Vì vậy, Indonesia muốn dùng NADI để đối chiếu nhiều lớp dữ liệu và xác định các trường hợp cần kiểm tra sâu hơn.

Tuy nhiên, giá thấp hơn giá tham chiếu không đồng nghĩa giao dịch chắc chắn vi phạm pháp luật. Giá xuất khẩu còn phụ thuộc vào chất lượng hàng hóa, điều kiện giao hàng, chi phí vận chuyển, phương thức thanh toán và các điều khoản thương mại. Hiệu quả của cơ chế giám sát vì thế phụ thuộc vào cách xác định giá tham chiếu và khả năng phân biệt chênh lệch hợp pháp với gian lận thương mại hoặc chuyển giá.

NADI sẽ được triển khai theo từng giai đoạn. Từ tháng 6/2026, doanh nghiệp bắt đầu cung cấp dữ liệu và chứng từ. Ngày 15/11/2026, DSI dự kiến kiểm tra hệ thống và hướng dẫn kỹ thuật, rồi đến ngày 15/12/2026, nền tảng mở đăng ký tài khoản và thử nghiệm trước khi vận hành chính thức ngày 1/1/2027.