Mở 'cánh cửa số' để di sản đến gần công chúng

Câu chuyện di sản được kể bằng ngôn ngữ số

“Ghé thăm Đền Nguyên phi Ỷ Lan – Nghe di sản kể chuyện” là thông điệp của phiên livestream trực tiếp số 3 do xã Gia Lâm tổ chức, giới thiệu Khu di tích quốc gia Đền Chùa Nguyên phi Ỷ Lan. Qua màn hình, người xem có thể cùng khám phá không gian kiến trúc, cảnh quan, các giá trị văn hóa, tín ngưỡng và những câu chuyện gắn với cuộc đời, sự nghiệp của Nguyên phi Ỷ Lan.

Với lịch sử hình thành và phát triển hơn 900 năm, di tích lưu giữ những dấu tích gắn với lịch sử dân tộc, đồng thời là nơi tưởng niệm, tôn vinh Nguyên phi Ỷ Lan - nhân vật có nhiều đóng góp đối với đất nước dưới thời nhà Lý. Khi được đưa lên livestream, những giá trị vốn được lưu giữ trong không gian di tích có thêm một “cánh cửa” để đến với đông đảo công chúng.

Xã Gia Lâm tổ chức phiên livestream với chủ đề “Khám phá Khu di tích quốc gia Đền Chùa Nguyên phi Ỷ Lan”. Ảnh: Hoàng Anh

Thông điệp “Về với cội nguồn – Hiểu thêm lịch sử – Tự hào quê hương Gia Lâm” vì thế không chỉ dừng ở hoạt động tuyên truyền. Qua môi trường số, lịch sử trở nên trực quan, dễ tiếp cận hơn. Hình ảnh quê hương, con người và di sản Gia Lâm cũng có cơ hội lan tỏa rộng hơn.

Gắn với đợt cao điểm 100 ngày thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm về chuyển đổi số do UBND thành phố Hà Nội triển khai, xã Phù Đổng đã tổ chức nhiều phiên livestream quảng bá di sản, thu hút người dân và du khách tìm hiểu, khám phá. Tại phiên livestream đầu tiên, Phó Chủ tịch UBND xã Phù Đổng Nguyễn Đình Quang trực tiếp có mặt để giới thiệu Di tích quốc gia đặc biệt Đền Phù Đổng và những sản phẩm đặc sắc của địa phương.

Phù Đổng là vùng đất giàu truyền thống, gắn với Đức Thánh Phù Đổng Thiên Vương - một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, cùng nhiều danh nhân như Trạng nguyên Đặng Công Chất, Tiến sĩ Đinh Nguyên Hanh, Quận công Nguyễn Đình Huấn, Bắc Cung Hoàng hậu Lê Ngọc Hân.

Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Phù Đổng Đặng Thị Huyền, những chủ trương của Trung ương và thành phố về phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch, kinh tế số, kinh tế xanh mở ra cơ hội để địa phương phát huy lợi thế. Bám sát định hướng Quy hoạch Thủ đô với mô hình “đa cực - đa trung tâm - đa tầng - đa lớp”, Phù Đổng được xác định là cửa ngõ dẫn dắt phát triển vùng Đông Bắc. Ban Thường vụ Đảng ủy xã đã ban hành Nghị quyết chuyên đề về phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030; UBND xã xây dựng Đề án phát triển kinh tế với các nhiệm vụ, giải pháp cụ thể. Cùng với phát triển kinh tế, Phù Đổng xác định yêu cầu bảo tồn di sản là nền tảng.

Trên cơ sở đó, xã đã xây dựng “Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử gắn với phát triển du lịch tạo nền tảng cho phát triển bền vững trên địa bàn xã Phù Đổng giai đoạn 2026-2030”, tạo thêm động lực để địa phương phát huy giá trị di sản trong phát triển văn hóa, du lịch.

Xã Phù Đổng tổ chức livestream giới thiệu Di tích quốc gia đặc biệt Đền Phù Đổng và những sản phẩm đặc sắc của địa phương. Ảnh: Nguyễn Thủy

Nếu livestream tạo ra sự tương tác trực tiếp thì số hóa di tích lại mở rộng khả năng tiếp cận theo một cách khác. Tại phường Láng, Đoàn phường triển khai công trình thanh niên “Số hóa di tích lịch sử cách mạng Pháo đài Láng”, tái hiện di tích qua không gian 360 độ, mã QR cùng hệ thống tư liệu được số hóa và phục dựng bằng AI.

Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dân, học sinh, sinh viên và du khách có thể tìm hiểu hình ảnh, tư liệu, hiện vật và những câu chuyện gắn với Pháo đài Láng ở bất cứ đâu. Qua mã QR, người xem có thể tham quan không gian di tích, tìm hiểu các mốc lịch sử, hiện vật và câu chuyện về trận địa bảo vệ bầu trời Hà Nội, nơi lưu giữ dấu ấn của những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến.

Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam phường, Bí thư Đoàn phường Láng Nguyễn Hồng Anh chia sẻ: Mỗi di tích không chỉ là một công trình kiến trúc hay một địa chỉ đỏ mà còn là một "ký ức sống" của lịch sử. Điều quan trọng là làm thế nào để những câu chuyện ấy được thế hệ trẻ tiếp cận theo cách gần gũi, hấp dẫn và phù hợp với thời đại số".

Theo Bí thư Đoàn phường Láng Nguyễn Hồng Anh, mục tiêu của công trình không phải thay thế trải nghiệm trực tiếp tại di tích mà tạo thêm một "cánh cửa số", để bất kỳ ai cũng có thể tìm hiểu về Pháo đài Láng và lịch sử vùng đất Láng thông qua chính những nền tảng số mà giới trẻ sử dụng mỗi ngày.

Từ bảo tồn đến tạo dựng giá trị mới

Đưa di sản lên không gian số không đơn thuần là “đưa hình ảnh lên mạng”. Phía sau mỗi mã QR, không gian 360 độ hay phiên livestream là một cách tiếp cận mới: kể lại câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ mà công chúng đương đại, đặc biệt là thế hệ trẻ, đang sử dụng hằng ngày.

Đoàn viên, thanh niên trải nghiệm Pháo đài Láng 360 độ trên không gian số. Ảnh: Phạm Mạnh

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, Việt Nam dù đi sau nhưng có lợi thế khi sở hữu một nền tảng di sản phong phú, đa dạng. Nếu biết tận dụng công nghệ số, đây sẽ là hướng đi giàu tiềm năng để vừa bảo tồn, vừa khai thác sâu hơn giá trị của di sản. Đặc biệt, trong các ngành công nghiệp văn hóa như nghệ thuật và thiết kế, việc ứng dụng công nghệ số có thể tạo ra những hiệu quả lớn, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế.

"Việc đưa di sản vào môi trường số không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận, mà còn giúp tái tạo giá trị, đưa di sản trở thành một phần năng động trong đời sống đương đại", giám tuyển Nguyễn Thế Sơn nhấn mạnh.

Từ thực tế ở cơ sở, một di tích được số hóa có thể trở thành tư liệu giáo dục trực quan. Một phiên livestream có thể kết nối di sản với người xem ở ngoài địa phương. Những câu chuyện về làng nghề, lễ hội, nhân vật lịch sử có thể tiếp tục được kể bằng hình ảnh, video và các sản phẩm sáng tạo trên nền tảng số.

Đó cũng là điểm gặp nhau giữa chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa. Khi di sản không chỉ được lưu giữ mà còn được kể lại, sáng tạo và kết nối với nhu cầu trải nghiệm của công chúng, giá trị văn hóa có thêm cơ hội tham gia vào chuỗi phát triển du lịch, thiết kế, nghệ thuật, truyền thông và các hoạt động sáng tạo.

Di sản đang vận động trong một không gian mới, nơi công nghệ và sáng tạo cùng góp phần kiến tạo lại giá trị. Thay vì chỉ bảo tồn nguyên trạng, di sản được tái hiện, làm mới để phù hợp với nhịp sống và cách tiếp nhận của xã hội đương đại.

Qua công nghệ số, di sản đến gần hơn với công chúng. Ảnh: Hoàng Anh

Số hóa di sản vì thế không chỉ là xu hướng công nghệ mà còn kéo theo sự thay đổi về tư duy: từ gìn giữ sang khai thác, từ lưu trữ sang lan tỏa và tạo ra giá trị mới. Di sản không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là nguồn tài nguyên cho hiện tại và tương lai, có thể tham gia trực tiếp vào phát triển kinh tế - xã hội.

Tại Hà Nội, định hướng này đang được cụ thể hóa thông qua các chính sách phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa, nhấn mạnh việc khai thác di sản như một nguồn lực nội sinh gắn với sáng tạo, du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa.

Theo Trưởng phòng Quản lý di sản (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội) Phạm Thị Lan Anh, để đạt được mục tiêu này, cần một quá trình nhất định với sự đồng bộ về cơ chế, chính sách, nguồn lực đầu tư, đồng thời huy động sự tham gia của các nhà sáng tạo, doanh nghiệp và cộng đồng. Khi công nghệ, văn hóa và thị trường được kết nối hiệu quả, di sản sẽ được đánh thức, trở thành nguồn lực phát triển bền vững, góp phần nâng cao vị thế Thủ đô Hà Nội trong tiến trình hội nhập.

Từ Đền Nguyên phi Ỷ Lan, Đền Phù Đổng đến Pháo đài Láng..., một không gian di sản mới đang dần hình thành trên nền tảng số. Ở đó, quá khứ không nằm yên trong những bức tường cổ hay trang tư liệu, mà tiếp tục được kể, được nhìn, được tương tác và sáng tạo lại. Từ những “cánh cửa số”, di sản có thể đi xa hơn, trở thành chất liệu cho sáng tạo, nguồn lực cho du lịch, sản phẩm của công nghiệp văn hóa và một phần năng động của nền kinh tế số.