Mở cơ chế phát triển du lịch di sản: Bài 2: Để di sản không 'mắc kẹt' trong cơ chế

Dấu ấn cơ chế tài chính, điểm nghẽn từ thực tiễn

Nghị quyết số 38/2021/QH15 được Quốc hội ban hành năm 2021 là bước đột phá về thể chế tài chính - ngân sách dành cho địa phương. Trong số 6 cơ chế đặc thù thí điểm, có 2 chính sách mang lại hiệu quả rõ nét nhất đối với công tác bảo tồn di sản Cố đô Huế. Trong đó, về cơ chế tài chính từ nguồn thu phí tham quan di tích, theo Nghị quyết 38, toàn bộ tiền phí tham quan nộp ngân sách nhà nước được địa phương bố trí đầu tư tương ứng cho các dự án trùng tu di tích. Báo cáo thẩm tra số 1567/BC-UBKTTC16 của Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội chỉ rõ: tổng số thu phí tham quan nộp ngân sách giai đoạn thí điểm đạt khoảng 734 tỷ đồng; nguồn lực này đã được bố trí cho 70 dự án trùng tu với số vốn giải ngân đạt 485 tỷ đồng. Đây là nguồn lực sống còn, giúp cứu vãn hàng loạt công trình trước nguy cơ xuống cấp.

Bảo tồn chính là nền tảng tạo nên sức hấp dẫn khác biệt và giá trị lâu dài của điểm đến Huế

Quỹ Bảo tồn di sản Huế được thành lập theo Nghị định của Chính phủ với tư cách Quỹ quốc gia giao địa phương quản lý, tiếp nhận hỗ trợ từ ngân sách các tỉnh, thành phố khác và các nguồn tài trợ hợp pháp. Đến cuối năm 2025, Quỹ đã tiếp nhận hơn 8,3 tỷ đồng và giải ngân hơn 6,7 tỷ đồng thực hiện công tác trùng tu di tích. Mô hình này thể hiện triết lý: "bảo tồn di sản Huế là trách nhiệm chung của cả nước".

Tuy nhiên, thực tiễn quản lý và phát huy giá trị di sản tại Huế vẫn vướng phải những "nút thắt" pháp lý. Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung cho biết: du lịch là ngành kinh tế tổng hợp, trong đó văn hóa và di sản giữ vai trò nguồn lực quan trọng. Đảng và Nhà nước đã có chủ trương rõ về phát huy giá trị di sản tạo nguồn lực phát triển, nhưng khi triển khai thực tế, các đơn vị quản lý luôn đối mặt rủi ro pháp lý lớn do thiếu sự thống nhất giữa các văn bản quy phạm pháp luật.

Theo ông Trung, di tích lịch sử là tài sản công đặc thù, nhưng Luật Quản lý, sử dụng tài sản công chưa đề cập đầy đủ, rõ ràng. Khối lượng tài sản công do ngành văn hóa quản lý rất lớn, song chưa có nghị định hướng dẫn riêng về quản lý, sử dụng tài sản công trong lĩnh vực văn hóa - di sản như ngành giao thông hay hàng không. "Một tài sản hoặc hoạt động liên quan đến di tích có thể chịu sự điều chỉnh đồng thời của nhiều đạo luật khác nhau khiến đơn vị quản lý cực kỳ lúng túng. Dù rất muốn tổ chức các hoạt động dịch vụ khai thác không gian di sản để tạo nguồn thu tái đầu tư, đơn vị vẫn thiếu cơ chế pháp lý rõ ràng. Mặt khác, quy định định giá tài sản di tích áp dụng theo phương pháp khấu hao thông thường hoàn toàn không phù hợp với giá trị nguyên gốc - ông Trung chia sẻ.

Cũng theo lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, đã có nhiều doanh nghiệp, đơn vị đến tìm hiểu cơ hội đầu tư, sẵn sàng “rót hầu bao” hàng trăm tỷ đồng nhưng vướng phải cơ chế, quy định nên rút lui. Do đặc thù hạn chế xây dựng, việc thu hút đầu tư tại đây cần có chính sách riêng, phù hợp với yêu cầu bảo tồn, thay vì áp dụng cơ chế như những khu vực thông thường. Phải có chính sách, cơ chế đủ mạnh để chuyển hóa giá trị di tích, di sản thành nguồn lực kinh tế, tạo nguồn thu tái đầu tư cho bảo tồn, phát triển du lịch và đóng góp thiết thực vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.

Đánh thức giá trị di sản, mở dư địa du lịch

Để giải quyết vướng mắc pháp lý và chuẩn bị cho giai đoạn sau khi Nghị quyết 38 kết thúc vào ngày 31/12/2026, thành phố Huế đang tích cực xây dựng định hướng phát triển sản phẩm du lịch theo Kế hoạch số 609/KH-UBND ngày 30/10/2026. Định hướng xuyên suốt là chuyển từ tham quan đơn thuần sang "trải nghiệm di sản sống", lấy sản phẩm du lịch làm trọng tâm và du khách làm trung tâm. Một mặt, thành phố tập trung tháo gỡ vướng mắc để trình cấp có thẩm quyền phê duyệt các đề án khai thác tài sản công tại di tích, trọng tâm là Đề án liên doanh, liên kết tại Phủ Nội vụ và Nhà hát Duyệt Thị Đường. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để huy động xã hội hóa, tổ chức các sản phẩm du lịch đêm, ẩm thực cung đình, Nhã nhạc và Tuồng cung đình từ năm 2027.

Huế có lợi thế khác biệt về di sản và chiều sâu văn hóa

Mặt khác, thành phố chủ động đưa vào khai thác các nhóm sản phẩm du lịch ưu tiên: chuỗi sự kiện âm nhạc nghệ thuật quốc tế (Huế Wonderverse); biểu diễn nghệ thuật theo khung giờ tại Đại Nội ("Đánh thức di sản", "Khám phá văn hóa cung đình", "Hoàng cung huyền ảo"); du lịch y tế chuyên sâu "Huế Health & Stay"; Wellness Retreat tại Thanh Tân, Mỹ An; "Đêm sông Hương - Phố đêm Trường Tiền" và Sản phẩm du lịch mùa mưa Huế.

Đánh giá về giải pháp cân bằng giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch, Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH thành phố Nguyễn Thị Sửu khẳng định: bảo tồn chính là nền tảng tạo nên sức hấp dẫn khác biệt và giá trị lâu dài của điểm đến Huế. Vấn đề cốt lõi là thiết kế cơ chế tài chính minh bạch để dòng vốn đầu tư du lịch quay trở lại phục vụ bảo tồn.

Theo đó, nguyên tắc tối cao là quản lý đầu tư theo sức chịu tải di sản. Dự án vùng đệm phải đánh giá nghiêm ngặt tác động đến cảnh quan, chiều cao, mật độ và môi trường. Với di sản cốt lõi, Nhà nước phải quản lý trực tiếp và giữ nguyên vẹn yếu tố nguyên gốc. Mô hình hợp tác công tư (PPP) chỉ tập trung vào hạ tầng tiếp cận, bãi đỗ xe, trung tâm diễn giải, công nghệ số và dịch vụ hỗ trợ. Nguồn thu từ phí tham quan và dịch vụ di sản phải trích lại minh bạch để bảo trì di tích và tái đầu tư không gian công cộng.