Huế - Giàu di sản, nhưng vì sao chưa giàu từ di sản?

Huế có một thứ tài sản mà nhiều địa phương mong muốn cũng không thể có được: chiều sâu lịch sử và một kho tàng di sản văn hóa đặc sắc, được bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Từ cung điện, lăng tẩm, nhã nhạc cung đình đến áo dài, ẩm thực, nghề thủ công, kiến trúc nhà vườn và nếp sống thanh lịch của con người xứ Huế; tất cả tạo nên một bản sắc riêng, khó có thể sao chép.

Thế nhưng, có một nghịch lý đáng suy nghĩ: Huế rất giàu di sản, nhưng chưa thật sự giàu lên tương xứng từ di sản. Du khách đến Huế có nhiều nơi để tham quan, nhiều điều để tìm hiểu, nhưng chưa có nhiều sản phẩm văn hóa đặc sắc, có giá trị gia tăng cao, đủ sức giữ chân họ lâu hơn, khiến họ chi tiêu nhiều hơn và muốn trở lại.

Huế đã có nhiều thành tựu trong bảo tồn, trùng tu di tích, tổ chức Festival và quảng bá hình ảnh cố đô. Ảnh: Hải Mi

Năm 2025, Huế đón khoảng 6,3 triệu lượt khách, tổng doanh thu du lịch hơn 13.000 tỷ đồng, một kết quả đáng ghi nhận. Tuy nhiên, nếu nhìn vào chiều sâu kinh tế, câu hỏi đặt ra là: bao nhiêu trong nguồn thu ấy đến từ những sản phẩm sáng tạo trên nền tảng di sản, từ nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, thủ công cao cấp, công nghiệp nội dung số và những trải nghiệm văn hóa có giá trị thực sự?

Đây mới là vấn đề Huế cần quan tâm trong chặng đường phát triển tiếp theo.

Từ bảo tồn di sản đến tạo ra giá trị kinh tế

Phải ghi nhận Huế đã có nhiều thành tựu trong bảo tồn, trùng tu di tích, tổ chức Festival và quảng bá hình ảnh cố đô. Nhưng bảo tồn tốt di sản và biến di sản thành nguồn lực kinh tế là hai năng lực khác nhau.

Một di tích được trùng tu đẹp, mở cửa bán vé tham quan chưa đồng nghĩa với việc đã hình thành một sản phẩm công nghiệp văn hóa. Giá trị kinh tế cao chỉ xuất hiện khi những tài nguyên ấy được nghiên cứu, sáng tạo, tổ chức thành sản phẩm có sức hấp dẫn, có thương hiệu và được thị trường chấp nhận.

Chẳng hạn, đời sống cung đình Nguyễn không chỉ có ngai vàng, long bào hay những nghi lễ được phục dựng. Đằng sau đó là cả một thế giới về kiến trúc, âm nhạc, mỹ thuật, trang phục, ẩm thực và những câu chuyện lịch sử. Nếu được khai thác bằng tư duy hiện đại, đây có thể là chất liệu cho nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, trò chơi số, triển lãm tương tác và những trải nghiệm văn hóa cao cấp.

Điều đáng tiếc là Huế vẫn còn thiên về giới thiệu những gì mình có, hơn là sáng tạo những gì thị trường cần trên nền tảng những giá trị mình sở hữu.

Điểm nghẽn cơ chế hay điểm nghẽn trong cách vận dụng?

Di sản là tài sản đặc biệt, cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Những quy định về bảo tồn, tài sản công, đầu tư, xây dựng và môi trường đều cần thiết. Nhưng khi một dự án phải đi qua nhiều cơ quan, nhiều tầng nấc thẩm định, trong khi trách nhiệm phối hợp chưa rõ ràng, cơ hội đầu tư rất dễ bị bỏ lỡ.

Ở cấp Trung ương, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hợp tác công – tư, quyền khai thác dịch vụ gắn với di sản, chính sách bản quyền và đầu tư vào công nghiệp văn hóa. Đặc biệt, phải làm rõ ranh giới giữa những hoạt động cần bảo vệ nghiêm ngặt với những không gian có thể phát triển dịch vụ phù hợp.

Nhưng Huế cũng cần đặt câu hỏi: Có bao nhiêu vướng mắc thực sự do pháp luật chưa cho phép, bao nhiêu do cách hiểu và vận dụng, và bao nhiêu do tâm lý ngại quyết định?

Không thể mọi sự chậm trễ đều được giải thích bằng hai chữ “cơ chế”. Một chính quyền kiến tạo là hướng dẫn doanh nghiệp làm đúng, thay vì chỉ ra những điều chưa thể làm.

Giữ gìn di sản không có nghĩa ngại đổi mới

Huế có những đặc thù của một đô thị di sản, cần thận trọng trong từng quyết định. Nhưng thận trọng không đồng nghĩa với chậm chạp; giữ gìn di sản không có nghĩa là ngại đổi mới.

Một ý tưởng tốt nếu cứ phải đi qua nhiều cuộc họp, nhiều lần xin ý kiến mà không có người chịu trách nhiệm đến cùng thì rất khó trở thành hiện thực. Doanh nghiệp có thể chờ một thời gian, nhưng cơ hội thị trường không chờ mãi.

Cũng cần nhìn nhận công bằng rằng trách nhiệm của cán bộ không chỉ nằm ở những quyết định gây sai phạm, mà còn ở những cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.

Thiếu sản phẩm lớn vì thiếu hệ sinh thái sáng tạo

Huế có nghệ nhân, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và các cơ sở đào tạo nghệ thuật. Nhưng để hình thành sản phẩm văn hóa có giá trị cao, cần thêm nhà thiết kế, biên kịch, đạo diễn, chuyên gia công nghệ, marketing và những doanh nghiệp biết tổ chức kinh doanh.

Một nghệ nhân làm ra sản phẩm tinh xảo chưa chắc có khả năng đưa sản phẩm ấy ra thị trường quốc tế. Một chương trình nghệ thuật hay chưa chắc đã trở thành sản phẩm bán vé quanh năm nếu thiếu đội ngũ vận hành chuyên nghiệp.

Huế cần thu hút những doanh nghiệp sáng tạo, studio sản xuất nội dung, nhà thiết kế và chuyên gia kinh doanh văn hóa đến làm việc lâu dài. Muốn giữ chân họ phải có dự án thực chất, môi trường thuận lợi và cơ hội thu nhập tương xứng.

Đầu tư vào con người và năng lực sản xuất sản phẩm văn hóa có khi quan trọng hơn đầu tư thêm những công trình lớn.

Cần chọn những sản phẩm có khả năng tạo đột phá

Huế nên tập trung vào một số hướng có tính khả thi cao: trải nghiệm di sản cao cấp gắn với nghệ thuật và ẩm thực; phát triển công nghiệp nội dung số từ chất liệu văn hóa Huế; nâng tầm áo dài, thủ công mỹ nghệ thành những thương hiệu có giá trị; tổ chức kinh tế văn hóa ban đêm gắn với sông Hương và không gian đô thị di sản.

Đặc biệt, công nghiệp nội dung số mở ra một hướng phát triển đáng chú ý. Một trò chơi, bộ phim hoạt hình hay sản phẩm tương tác được xây dựng từ lịch sử và văn hóa Huế có thể tiếp cận hàng triệu người mà không phụ thuộc vào số khách trực tiếp đến tham quan. Đây là cơ hội để di sản bước vào đời sống đương đại, đồng thời tạo ra những nguồn thu mới.

Tuy nhiên, không nên đầu tư dàn trải. Thành phố cần lựa chọn khoảng ba đến năm sản phẩm chủ lực, giao cho những doanh nghiệp đủ năng lực thực hiện, có cơ chế hỗ trợ minh bạch và đánh giá bằng kết quả kinh doanh thực tế.

Ngân sách nhà nước nên ưu tiên bảo tồn, nghiên cứu, số hóa di sản và xây dựng hạ tầng thiết yếu; còn việc sáng tạo, sản xuất, kinh doanh sản phẩm cần phát huy vai trò của doanh nghiệp và thị trường.

Để di sản không chỉ là niềm tự hào của quá khứ

Huế đang đứng trước một cơ hội phát triển đáng quý. Vị thế thành phố trực thuộc Trung ương, những cơ chế đặc thù và xu hướng phát triển công nghiệp văn hóa mở ra điều kiện thuận lợi để địa phương chuyển từ kinh tế du lịch dựa nhiều vào tham quan sang kinh tế văn hóa dựa trên sáng tạo và giá trị gia tăng.

Nhưng cơ hội không tự biến thành kết quả. Điều quyết định vẫn là tư duy, con người và cách tổ chức thực hiện.

Huế không cần trở thành một Đà Nẵng thứ hai, càng không nên đánh đổi sự trầm mặc, tinh tế và bản sắc riêng để chạy theo những mô hình giải trí đại trà. Điều cần thay đổi không phải là tính cách của một vùng đất, mà là phương thức quản trị và năng lực phát triển.

Trong lịch sử, văn hóa Huế được hình thành từ sự hội tụ của những nghệ nhân tài hoa, trí thức và nhiều dòng chảy sáng tạo. Chính sự tiếp biến ấy đã làm nên bản sắc cố đô. Vậy tại sao hôm nay Huế không tiếp tục trở thành nơi hội tụ của những người làm nghệ thuật, công nghệ, thiết kế và kinh doanh sáng tạo?

Một thành phố biết trân trọng quá khứ nhưng không ngừng sáng tạo cho hiện tại mới có thể gìn giữ di sản một cách bền vững.

Huế đã có một quá khứ đủ lớn để tự hào. Điều còn chờ đợi là một tư duy phát triển đủ mới, một đội ngũ đủ năng lực và những người đứng đầu đủ bản lĩnh để biến niềm tự hào ấy thành sự thịnh vượng cho hôm nay và mai sau.

Bởi di sản quý giá nhất không chỉ là những gì tiền nhân để lại, mà còn là những giá trị thế hệ hôm nay có thể làm giàu thêm, trước khi trao lại cho thế hệ tiếp theo.