Mở đường, thu hồi đất: Người dân cần biết gì để bảo đảm quyền lợi?

Khu vực giải phóng mặt bằng trên phố Vạn Kiếp, phường Hồng Hà, TP. Hà Nội, để thực hiện thi công dự án cầu Trần Hưng Đạo. Ảnh: Tuấn Đông

Không chỉ là nhận tiền bồi thường

Trong nhiều dự án hạ tầng, câu chuyện người dân quan tâm thường dừng ở mức "được bồi thường bao nhiêu". Tuy nhiên, theo quy định hiện hành, bồi thường chỉ là một phần của cả quá trình thu hồi đất.

Nghị định 151/2025/NĐ-CP ngày 12.6.2025 quy định trình tự gồm nhiều bước, bắt đầu từ việc xây dựng kế hoạch thu hồi đất, tổ chức họp với người dân trong khu vực bị thu hồi, thông báo thu hồi đất, điều tra, khảo sát, kiểm đếm, lập phương án bồi thường, lấy ý kiến, thẩm định, phê duyệt phương án, chi trả bồi thường, bố trí tái định cư (nếu có) và cuối cùng mới đến quyết định thu hồi đất, cưỡng chế trong trường hợp người sử dụng đất không chấp hành theo quy định.

Điểm đáng chú ý là người dân được tham gia ngay từ những bước đầu của quy trình chứ không chỉ xuất hiện khi phương án bồi thường đã hoàn tất.

Ngay sau khi xây dựng kế hoạch thu hồi đất, UBND cấp xã phải chủ trì tổ chức họp với người có đất bị thu hồi để phổ biến chủ trương, tiếp nhận ý kiến về phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Đây được xem là bước quan trọng nhằm tạo sự đồng thuận trước khi dự án triển khai.

Người dân có quyền góp ý và đối thoại

Một trong những điểm đáng lưu ý của quy trình mới là tăng cường tính công khai và đối thoại.

Sau khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được lập, cơ quan thực hiện phải niêm yết công khai tại UBND cấp xã và địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư trong thời hạn 30 ngày. Hết thời gian niêm yết, cơ quan chức năng tiếp tục tổ chức lấy ý kiến trực tiếp của người dân. Những ý kiến đồng thuận, không đồng thuận hay góp ý đều phải được lập thành biên bản và giải trình.

Đáng chú ý, nếu còn ý kiến không đồng thuận, trong thời hạn 60 ngày kể từ khi lấy ý kiến, đơn vị thực hiện bồi thường phải phối hợp với UBND cấp xã tổ chức đối thoại, tiếp thu và hoàn thiện phương án trước khi trình phê duyệt.

Điều này cho thấy quy trình hiện hành không chỉ đặt mục tiêu hoàn thành giải phóng mặt bằng mà còn hướng tới hạn chế khiếu kiện bằng cơ chế đối thoại ngay từ đầu.

Cưỡng chế chỉ là biện pháp cuối cùng

Trong thực tế, nhiều người vẫn cho rằng khi không đồng ý với phương án bồi thường sẽ bị cưỡng chế ngay.

Tuy nhiên, quy định hiện hành cho thấy cưỡng chế chỉ được áp dụng sau khi đã trải qua nhiều bước vận động, thuyết phục.

Đối với việc kiểm đếm tài sản, nếu người sử dụng đất không hợp tác, chính quyền cấp xã cùng Mặt trận Tổ quốc và đơn vị thực hiện bồi thường phải tổ chức vận động trong 15 ngày. Chỉ sau thời hạn này và người dân vẫn không phối hợp thì mới ban hành quyết định kiểm đếm bắt buộc, trường hợp tiếp tục không chấp hành mới thực hiện cưỡng chế kiểm đếm.

Tương tự, sau khi phương án bồi thường đã được phê duyệt, nếu người dân không đồng ý hoặc không bàn giao mặt bằng, cơ quan chức năng vẫn phải tổ chức vận động, thuyết phục trong thời hạn luật định trước khi xem xét các biện pháp hành chính tiếp theo.

Quy trình nhiều bước này nhằm bảo đảm việc thu hồi đất được thực hiện đúng pháp luật, đồng thời hạn chế tối đa việc áp dụng biện pháp cưỡng chế.

Minh bạch thông tin để giảm khiếu kiện

Một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến khiếu nại, khiếu kiện trong lĩnh vực đất đai là người dân thiếu thông tin hoặc không tiếp cận đầy đủ phương án bồi thường.

Luật Đất đai 2024 đã quy định rõ công dân có quyền tiếp cận thông tin về phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sau khi được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Đây là cơ sở để người dân kiểm tra mức bồi thường, các khoản hỗ trợ, việc bố trí tái định cư cũng như thực hiện quyền khiếu nại nếu phát hiện nội dung chưa phù hợp.

Trong bối cảnh cả nước đang triển khai nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn, việc thực hiện đầy đủ các bước công khai, lấy ý kiến và đối thoại không chỉ bảo đảm quyền lợi của người bị thu hồi đất mà còn góp phần rút ngắn thời gian giải phóng mặt bằng, hạn chế phát sinh tranh chấp, tạo sự đồng thuận trong cộng đồng.

Bồi thường, tái định cư khi mở đường - người dân cần biết gì?

Văn bản nào đang áp dụng?

Từ ngày 1.7.2025, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng được thực hiện theo Mục IV, Phần II, Phụ lục I ban hành kèm theo Nghị định 151/2025/NĐ-CP, hướng dẫn thi hành Luật Đất đai 2024.

Người dân có những quyền gì?

Được tham gia họp khi xây dựng kế hoạch thu hồi đất.
Được kiểm đếm, xác nhận hiện trạng tài sản.
Được xem, góp ý đối với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Được tham gia đối thoại nếu còn ý kiến khác với phương án.
Được tiếp cận thông tin về phương án bồi thường đã được phê duyệt.