Mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa ở Hà Nội có giống XHCN ở Liên Xô?

Thành phố xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô

Chia sẻ về điều này, Đại tá Nguyễn Minh Tâm, nguyên Giám đốc Trung tâm Tư liệu Khoa giáo, Học viện Chính trị Công an Nhân dân chia sẻ trong thời kỳ công nghiệp hóa từ những năm 1920 - 1930, Liên Xô phát triển khái niệm về thành phố xã hội chủ nghĩa - những khu định cư khép kín, tự cung tự cấp được xây dựng dọc theo khu công nghiệp mới với dân số cố định.

Gần như toàn bộ giới kiến trúc sư trong nước đã tham gia thiết kế những thành phố này cùng với chuyên gia, kiến trúc sư từ nhiều nơi trên thế giới.

Các nhà thiết kế được giao nhiệm vụ định hình cá nhân theo chủ nghĩa tập thể mới, tạo ra lối sống xã hội chủ nghĩa và cung cấp nguồn lao động hiệu quả cho ngành công nghiệp đang phát triển.

Cùng với đó, mục tiêu của các nhà quy hoạch "thành phố xã hội chủ nghĩa" không chỉ là chuyển đổi quy hoạch đô thị mà còn bao gồm hành vi của con người, giúp những không gian như vậy tạo ra "con người đô thị".

Khu nhà ở tập thể ở thành phố Novosibirsk năm 1934.

"Ở Liên Xô mô hình thành phố xã hội chủ nghĩa của họ là mô hình nông trang xã hội chủ nghĩa, xí nghiệp xã hội chủ nghĩa và không có thị trấn. Liên Xô ngày xưa chú trọng đến đơn vị sản xuất hơn là địa chính, bởi vì đất nước của họ có diện tích rất lớn", Đại tá Nguyễn Minh Tâm cho hay.

Cùng với đó, thành phố xã hội chủ nghĩa được mô tả là “bản thiết kế cho thành phố xã hội chủ nghĩa thực sự”. Kiến trúc sư và nhà quy hoạch đô thị nổi tiếng người Liên Xô Alexei Gutnov thiết lập 4 nguyên tắc cơ bản chi phối kế hoạch thiết kế của họ.

Thứ nhất, họ muốn đảm bảo sự di chuyển bình đẳng cho tất cả cư dân với mỗi khu vực đều có khoảng cách đi bộ như nhau từ trung tâm cộng đồng và từ khu vực nông thôn xung quanh.

Thứ hai, khoảng cách từ khu vực công viên hoặc đến trung tâm được quy hoạch theo tỷ lệ dành cho người đi bộ, đảm bảo mọi người có thể dễ dàng đi bộ đến mọi nơi.

Thứ ba, phương tiện giao thông công cộng sẽ hoạt động trên các tuyến đường vòng bên ngoài khu vực dành cho người đi bộ, nhưng vẫn được kết nối trung tâm với thành phố mới để cư dân có thể dễ dàng đi từ nhà đến nơi làm việc và ngược lại. Cuối cùng, mỗi khu vực sẽ được bao quanh bởi khu đất trống ở ít nhất hai phía, tạo thành vành đai xanh.

Nhà sử học Anne Applebaum cũng nhận xét đây là “nỗ lực toàn diện nhất của người Liên Xô nhằm thúc đẩy việc tạo ra nền văn minh mang lại giá trị thực sự”, bằng cách đưa nông dân vào nhà máy để phát triển giai cấp công nhân của Nga.

Được xây dựng từ đầu, các khu phức hợp nhà máy này “nhằm chứng minh một cách dứt khoát rằng khi không bị cản trở bởi những mối quan hệ kinh tế hiện có, kế hoạch hóa tập trung có thể tạo ra tăng trưởng kinh tế nhanh hơn chủ nghĩa tư bản”.

Các thành phố xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô không chỉ đơn thuần tập trung vào tăng trưởng kinh tế; chúng được xem là phương tiện để phát triển mô hình xã hội mới.

Nhà sử học người Đức từng cho rằng thành phố xã hội chủ nghĩa được kỳ vọng là nơi “thoát khỏi gánh nặng lịch sử, nơi con người mới được hình thành, thành phố và nhà máy sẽ là phòng thí nghiệm của xã hội, văn hóa và lối sống tương lai”.

Đại tá Nguyễn Minh Tâm cũng nhấn mạnh: "Xét về bối cảnh thì tính ưu việt của mô hình ở Liên Xô lúc bấy giờ là tạo nên điểm tựa tự tăng tốc năng suất lao động cho đơn vị sản xuất. Nếu năng suất lao động tính theo nhân lực lao động thì chỉ phát huy được một phần nên lúc bấy giờ, Liên Xô nhờ sức người, nhờ nhiệt tình đã làm nên thành công".

Thành phố xã hội chủ nghĩa cũ ở Nizhny Novgorod ngày nay.

Hơn 50 thành phố xã hội chủ nghĩa được xây dựng trong thời kỳ Xô Viết, dù khái niệm này chưa bao giờ được hiện thực hóa hoàn toàn ở thành phố nào trong số đó.

Những ví dụ nổi tiếng nhất bao gồm 5 thành phố xã hội chủ nghĩa nằm dọc theo sông Volga và Avtostroy ở Nizhny Novgorod chính là những thành phố xã hội chủ nghĩa duy nhất của Liên Xô còn tồn tại nguyên vẹn cho đến ngày nay.

Hiện tại, những thành phố xã hội chủ nghĩa này cũng trở thành những thành phố ngoại ô, nơi người dân từ mọi tầng lớp xã hội sinh sống. Không nhất thiết phải làm việc trong nhà máy mới có thể sống ở đó. Những khu phố lịch sử này được coi là di tích kiến trúc ở một số thành phố và thậm chí còn có tour du lịch tham quan.

So sánh với mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa"

Trong khi đó tại Việt Nam, trên cơ sở cụ thể hóa các đặc trưng của xã hội chủ nghĩa vào điều kiện Thủ đô, đề án triển khai thí điểm mô hình 'xã, phường xã hội chủ nghĩa' trên địa bàn TP Hà Nội xác định nhiều nội dung cốt lõi như xây dựng hệ thống chính trị cơ sở; phát triển hạ tầng và không gian sống thông minh; phát triển kinh tế; bảo đảm an sinh xã hội; phát triển văn hóa, con người…

Đại tá Nguyễn Minh Tâm

Điểm đáng chú ý trong dự thảo Đề án là cách tiếp cận lượng hóa mô hình. Theo đó, Hà Nội dự kiến xây dựng 54 tiêu chí có thể đo lường, đánh giá và kiểm chứng, xoay quanh 8 trụ cột cốt lõi, gồm: hệ thống chính trị cơ sở, hạ tầng và không gian sống thông minh, phát triển kinh tế, an sinh xã hội, văn hóa và con người, môi trường, quốc phòng - an ninh, khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Đặc biệt, hai chỉ số tổng hợp mang tính bản chất được đưa vào là "mức độ hài lòng" và "chỉ số hạnh phúc" của người dân.

Theo Đại tá Nguyễn Minh Tâm, dự án thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tại Hà Nội được thực hiện trong bối cảnh hiện đại và mọi thứ đều có máy móc hỗ trợ.

Trong khi đối với Liên Xô, thời điểm xây dựng mô hình này họ vừa mới trải qua cuộc nội chiến và tham gia vào Chiến tranh Thế giới thứ I khiến đất nước gần như kiệt quệ.

"Điểm nổi bật của mô hình này là nếp sống xã hội chủ nghĩa chứ không phải là lao động, hiệu quả năng suất, làm ra nhiều tiền hay ít tiền. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhấn mạnh điều quan trọng là nếp sống văn hóa xã hội chủ nghĩa, tức là người dân sinh sống, ứng xử với nhau một cách văn minh", Đại tá Nguyễn Minh Tâm nói.

Đồng thời, Đại tá Nguyễn Minh Tâm nhấn mạnh Liên Xô áp dụng mô hình thành phố xã hội chủ nghĩa thiên về lao động sản xuất, còn của Hà Nội đi theo hướng địa lý.

Vì đặc điểm dân cư ở Hà Nội có nhiều nét khác biệt, ví dụ với những khu dân cư ở hai bên bờ sông, mỗi bên sẽ có một nét văn hóa khác nhau.

"Chính vì vậy xu hướng chúng ta đi hiện nay không còn là tăng năng suất lao động cũng như thi đua xã hội chủ nghĩa như trước kia để tạo ra nhiều của cải giá rẻ. Thay vào đó, chúng ta tập trung vào nếp sống và lối sống văn hóa với nhau", ông Nguyễn Minh Tâm cho hay.

Dù mỗi mô hình tập trung vào một hướng đi khác nhau nhưng nhìn chung không có mô hình nào dễ thực hiện hơn mô hình nào. Vì đặt vào trong tình huống mỗi thời điểm mỗi nước đều trải qua tình hình khác nhau.

Tuy nhiên, Đại tá Nguyễn Minh Tâm cho rằng nếu xét về thời điểm, dự án thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tại Hà Nội sẽ phát huy tính ưu việt hơn nhiều so với thời Liên Xô. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng nhấn mạnh muốn có con người xã hội chủ nghĩa thì phải xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa.

Bởi vì tính ưu việt của mô hình ở Liên Xô lúc bấy giờ là tạo nên điểm tự tăng tốc năng suất lao động cho các đơn vị sản xuất. Nếu năng suất lao động tính theo nhân lực lao động thì chỉ phát huy được một phần nên lúc bấy giờ, Liên Xô nhờ sức người, nhờ nhiệt tình mới làm nên thành công.