Mở không gian mới từ những vòm cầu cũ

Các ô vòm được xây bằng đá hộc lắp ghép, mỗi ô rộng khoảng 16 m2, chiều cao dao động từ 2-6 m tùy từng vị trí. Ảnh: Lê Khánh

Những nhịp đá thời gian

Tuyến cầu cạn đường sắt từ ga Hà Nội qua phố Phùng Hưng đến ga Long Biên dài hơn 1,7km, được người Pháp xây dựng trong giai đoạn 1900-1902. Những vòm cầu bằng đá hộc, với vòm cuốn mang phong cách châu Âu, chạy qua Phùng Hưng, Gầm Cầu... tạo nên dấu ấn kiến trúc đặc trưng ở phía Bắc phố cổ Hà Nội.

Công trình ra đời trong giai đoạn Hà Nội bước vào quá trình hiện đại hóa, khi đường sắt trở thành một phần của diện mạo đô thị mới. Đoạn từ ga Hà Nội đến phố Cửa Đông được xây đặc. Đoạn còn lại đến ga Long Biên dài gần 850m, gồm những vòm cuốn bằng đá, cao từ 2,6-4,9m.

Theo phân loại hiện trạng, trong tổng số 131 vòm cầu hiện có, 6 vòm dành cho giao thông, 97 vòm được xây bịt hai lớp tường, 21 vòm xây bịt bốn lớp tường và 7 vòm vẫn giữ được trạng thái nguyên gốc dưới khu vực ga Long Biên.

Sau hơn 100 năm khai thác, nhiều vòm dẫn bị phong hóa, xuất hiện các vết nứt ở đỉnh và thân vòm. Giai đoạn 1969-1983, ngành đường sắt gia cố bên trong, xây bịt 124/126 vòm đá nhằm bảo đảm an toàn chạy tàu; hai vòm còn lại được gia cố bằng bê tông.

Những bức tường bịt vòm từng là giải pháp kỹ thuật. Nhưng chúng cũng khiến phần không gian dưới tuyến cầu cạn dần tách khỏi đời sống đô thị.

Dải vòm là một phần của quá trình hình thành Hà Nội hiện đại, đồng thời là dấu tích của di sản công nghiệp. Phía trên là tuyến đường sắt; phía dưới là phố phường. Hai bên là khu phố cổ và khu phố Pháp, với chợ, phố nghề, công trình lịch sử và đời sống đô thị lâu đời.

Từ tài sản đường sắt đến không gian mới

Đầu tháng 9 năm nay, Bộ Xây dựng đã có quyết định điều chuyển 127 vòm dẫn Phùng Hưng thuộc tuyến đường sắt Hà Nội - Đồng Đăng về UBND thành phố Hà Nội quản lý, tạo cơ sở để thành phố khai thác không gian văn hóa, thương mại, giải trí, ẩm thực và từng bước tái thiết khu vực nội đô lịch sử.

Theo quyết định, tài sản bàn giao gồm 127 vòm dẫn thuộc đoạn đường sắt từ ga Hà Nội đến ga Gia Lâm, dài 0,635km, gồm kết cấu các vòm, không gian bên trong và hành lang an toàn giao thông đường sắt. Phần kết cấu đường sắt phía trên đỉnh vòm, nền đường, kiến trúc tầng trên, hệ thống thông tin, tín hiệu không thuộc tài sản điều chuyển. Bốn cầu đường sắt Cửa Đông, Lê Văn Linh, Hàng Cót và Hàng Giấy cũng không nằm trong phạm vi này.

Theo hồ sơ tài sản của Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, 127 vòm được chia thành 4 đoạn, lần lượt gồm 48, 26, 16 và 37 vòm.

Sau khi tiếp nhận, Hà Nội có trách nhiệm quản lý, khai thác, bảo trì tài sản, bảo đảm an toàn kết cấu hạ tầng và hoạt động vận tải đường sắt quốc gia. Theo phương án Sở Xây dựng báo cáo thành phố, không gian dưới các vòm dự kiến giao UBND phường Hoàn Kiếm quản lý để phát triển văn hóa, thương mại, giải trí, ẩm thực.

UBND phường Hoàn Kiếm đang chuẩn bị lập Đồ án thiết kế đô thị riêng tỷ lệ 1/500 đối với khu vực vòm cầu phố Phùng Hưng, hướng tới chỉnh trang, tái thiết không gian đô thị, bảo tồn giá trị di sản và phát huy các hoạt động văn hóa, thương mại, dịch vụ đặc trưng.

Phạm vi lập đồ án rộng khoảng 10ha, trong đó diện tích khu đất 8,77ha, tổng chiều dài các tuyến vòm cầu 1,716km. Tuyến được chia thành các đoạn từ ga Long Biên qua Nguyễn Thiệp, Hàng Giấy, Hàng Cót, Lê Văn Linh, Cửa Đông đến khu vực Trần Phú - Ngõ Trạm.

Ngày 21/9, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng cùng đoàn công tác kiểm tra thực địa khu vực 131 vòm cầu đường sắt phía Nam cầu Long Biên. Sở Xây dựng cho biết đã rà soát, kiểm đếm 127 vòm dẫn thuộc tuyến đường sắt Hà Nội - Đồng Đăng, đoạn từ phố Cửa Đông đến ga Long Biên, với tổng giá trị tài sản dự kiến bàn giao hơn 7,35 tỷ đồng.

Sau kiểm tra, lãnh đạo thành phố yêu cầu hoàn tất thủ tục, trong tháng 9 bàn giao tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt để thành phố tiếp nhận; đồng thời yêu cầu phường Hoàn Kiếm xử lý các trường hợp còn liên quan đến giải phóng mặt bằng. Dự kiến dự án khởi công dịp 10/10.

Gần 10 năm trước, Hà Nội cũng đã có một phép thử với các vòm cầu ở phố Phùng Hưng. Những nhịp vòm được đưa vào các tác phẩm bích họa tái hiện tàu điện, gánh hàng rong, ông đồ, góc phố cũ... Một đoạn không gian dưới đường sắt trở thành nơi người dân và du khách dừng chân.

Lần này, quy mô rộng hơn. Không gian dưới các vòm có thể dành cho nghệ thuật, thủ công, triển lãm, ẩm thực, thương mại và hoạt động cộng đồng. Yêu cầu đặt ra là tạo sự liên kết giữa các đoạn, tránh để toàn bộ dải vòm trở thành những điểm kinh doanh riêng lẻ.

Nếu được tổ chức hợp lý, tuyến vòm cầu có thể kết nối ga Long Biên, phố Phùng Hưng, chợ Đồng Xuân với khu phố cổ, hình thành một hành trình khám phá một lớp lịch sử đô thị đặc biệt của Hà Nội.

Những nhịp đá từ đầu thế kỷ XX vì thế đang đứng trước một chức năng mới. Khoảng không từng bị bịt kín sẽ được mở lại, để một công trình hạ tầng cũ tiếp tục hiện diện trong đời sống Hà Nội hôm nay.