Mở không gian pháp lý cho đổi mới sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật

Khơi thông nguồn lực phát triển

ĐBQH Lê Nhật Thành (TP. Hà Nội) cho rằng, dự thảo Nghị quyết không chỉ tạo cơ sở pháp lý xử lý những tồn tại trong thực tiễn mà còn thể hiện sự đổi mới trong tư duy lập pháp, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Đặc biệt, đại biểu nhấn mạnh, "mục tiêu của việc xử lý theo Nghị quyết này không chỉ dừng lại ở việc xác định đúng người, đúng hành vi để áp dụng chế tài, mà còn hướng tới việc khôi phục các giá trị kinh tế - xã hội đã bị xâm hại, bảo vệ các nguồn lực phát triển và tạo điều kiện để những dự án, công trình, hoạt động đầu tư có khả năng tiếp tục mang lại lợi ích cho Nhà nước và xã hội".

ĐBQH Lê Nhật Thành (TP. Hà Nội) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Đại biểu chỉ rõ, đây không phải là sự nới lỏng kỷ cương pháp luật, càng không phải là sự giảm nhẹ yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, mà là sự điều chỉnh về yêu cầu phát triển của đất nước trong bối cảnh mới, trong đó yêu cầu phát triển được đặt trong mối quan hệ hài hòa với yêu cầu bảo đảm công bằng, công lý và tính nghiêm minh của pháp luật.

Đại biểu cho rằng, dự thảo Nghị quyết đã thể chế hóa chủ trương của Đảng về khuyến khích, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Trong bối cảnh thực tiễn xuất hiện tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm ở một bộ phận cán bộ, công chức và cả những người đứng đầu cơ quan, đơn vị, dự thảo Nghị quyết đã đề ra nguyên tắc việc xử lý vi phạm phải vừa bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, vừa phải thấu tình đạt lý, thể hiện tính nhân văn và khuyến khích bảo vệ những người năng động sáng tạo vì lợi ích chung.

Đại biểu Lê Nhật Thành cũng đặc biệt nhấn mạnh điểm nhấn của dự thảo Nghị quyết là ưu tiên khắc phục hậu quả, phục hồi các giá trị kinh tế và bảo đảm phát triển trước khi áp dụng các biện pháp xử lý hình sự. Theo đó, dự thảo Nghị quyết “đã chuyển trọng tâm của chính sách hình sự từ mục tiêu trừng phạt sang mục tiêu phục hồi và phát triển, nhưng vẫn bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật”.

Nhiều quy định trong dự thảo Nghị quyết đều thể hiện theo hướng ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự và hành chính, còn xử lý hình sự chỉ là biện pháp cuối cùng. Các cơ chế đặc thù từ không truy cứu trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn chấp hành hình phạt, đến giảm hình phạt, đều gắn chặt với các yêu cầu người vi phạm phải chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và tích cực phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để làm rõ bản chất vụ việc, vụ án.

"Như vậy, mục tiêu hướng tới không chỉ là bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật mà còn thu hồi tài sản, duy trì hoạt động của doanh nghiệp, bảo đảm việc làm của người lao động và tiếp tục khai thác hiệu quả các nguồn lực đã được đầu tư", đại biểu Lê Nhật Thành nhấn mạnh.

Tạo không gian pháp lý cho thử nghiệm, chấp nhận rủi ro hợp lý

ĐBQH Lê Trung Thành (An Giang) đánh giá cao các quy định của dự thảo Nghị quyết liên quan đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời cho rằng, đây là động lực quan trọng để đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và hiệu quả quản trị quốc gia.

Tuy nhiên, tốc độ phát triển nhanh của công nghệ đang tạo ra nhiều mô hình và quan hệ pháp luật mới trong khi cơ chế quản lý chưa theo kịp. Vì vậy, cần tạo không gian pháp lý cho thử nghiệm, chấp nhận rủi ro hợp lý và bảo vệ các tổ chức, cá nhân dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

ĐBQH Lê Trung Thành (An Giang) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Từ đó, đại biểu Lê Trung Thành đề nghị mở rộng phạm vi điều chỉnh của dự thảo Nghị quyết để bao quát toàn bộ chuỗi hoạt động từ nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển đến ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Theo đại biểu, nếu chỉ giới hạn ở giai đoạn ứng dụng sẽ chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của hoạt động khoa học và công nghệ, đồng thời thu hẹp đối tượng được bảo vệ, nhất là các nhà khoa học, chuyên gia và những người mạnh dạn đề xuất cách làm mới vì lợi ích chung.

Đại biểu cũng kiến nghị bổ sung nguyên tắc đánh giá đúng đặc thù và rủi ro của hoạt động khoa học, công nghệ. Theo đó, việc xem xét trách nhiệm cần căn cứ vào cơ sở khoa học của quyết định, điều kiện thực tế, việc nhận diện và kiểm soát rủi ro, tính trung thực, không vụ lợi và các biện pháp hạn chế hậu quả, thay vì chỉ đánh giá dựa trên kết quả cuối cùng.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu kéo dài thời hạn áp dụng Nghị quyết do nhiều nhiệm vụ nghiên cứu khoa học cần thời gian dài mới cho kết quả, đồng thời sớm luật hóa các quy định liên quan để bảo đảm tính ổn định của chính sách.

ĐBQH Sùng A Lềnh (Lào Cai) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Để cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả, ĐBQH Sùng A Lềnh (Lào Cai) đề nghị bổ sung nguyên tắc công khai, minh bạch trong quá trình xem xét, quyết định áp dụng các cơ chế, chính sách quy định tại Nghị quyết; đồng thời quy định rõ trách nhiệm giải trình của cơ quan, người có thẩm quyền nhằm bảo đảm việc áp dụng đúng đối tượng, đúng điều kiện, đúng mục đích, hạn chế nguy cơ lạm dụng hoặc áp dụng tùy tiện. Theo đại biểu, điều này sẽ góp phần tăng cường tính minh bạch, an toàn pháp lý và củng cố niềm tin của xã hội đối với quá trình tổ chức thực hiện Nghị quyết.

Ở góc độ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan, ĐBQH Nguyễn Thanh Xuân (TP. Huế) đề nghị bổ sung nguyên tắc khẳng định việc áp dụng cơ chế đặc thù không làm chấm dứt quyền yêu cầu hoàn trả tài sản, bồi thường thiệt hại và các quyền dân sự hợp pháp khác của tổ chức, cá nhân bị thiệt hại. Bởi, theo đại biểu, bên cạnh việc tháo gỡ cho dự án thì quyền và lợi ích của người bị thiệt hại cũng cần được đặt đúng vị trí trong cơ chế đặc thù này.

ĐBQH Nguyễn Thanh Xuân (TP. Huế) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Đại biểu cho rằng, Nghị quyết chỉ thực sự thành công khi đồng thời đáp ứng ba yêu cầu: tháo gỡ được điểm nghẽn, khuyến khích được người dám nghĩ, dám làm nhưng không tạo ra cơ chế miễn trừ tùy nghi; mở đường cho phát triển nhưng phải có "lan can pháp lý"; trao cơ hội khắc phục nhưng đi cùng trách nhiệm giải trình.

"Nếu được thiết kế theo hướng đó, Nghị quyết không chỉ góp phần giải quyết những tồn đọng trước mắt mà còn xây dựng môi trường pháp lý an toàn hơn cho quản trị đầu tư, kinh doanh và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn phát triển mới", đại biểu Nguyễn Thanh Xuân nhấn mạnh.